RODZAJE LITERACKIE
EPIKA
Epika to jeden z trzech rodzajów literackich. Wywodzi się ze starożytności.
Utwory epickie mogą być pisane zarówno prozą (tekstem ciągłym) jak i wierszem (z podziałem na wersy).
W utworach epickich wypowiada się narrator, który przedstawia wydarzenia rozgrywające się w świecie przedstawionym.
* narrator – fikcyjna (wymyślona) osoba opowiadająca o świecie przedstawionym;
Narracja to opowieść o świecie przedstawionym (relacja o zdarzeniach, opisy, komentarze)
– pierwszoosobowa (pamiętnikarska) – narrator ujawnia się w 1. osobie liczby pojedynczej czasowników, jest uczestnikiem przedstawianych wydarzeń;
– trzecioosobowa (autorska) – narrator opisuje wydarzenia, ale sam w nich nie uczestniczy. W opowiadaniu używane są czasowniki w 3. os.
Jeśli narrator ujawnia swoją obecność (komentuje, ocenia, zwraca się do czytelnika), mówimy o narracji auktorialnej, narratorze ujawnionym.
Jeśli nie ujawnia się, mówimy o narracji personalnej i narratorze ukrytym.
Narracja może być też prowadzona z punktu widzenia bohaterów (stosowanie mowy pozornie zależnej).
Narrator wszechwiedzący ma nieograniczona wiedzę o wydarzeniach, zna myśli i uczucia bohaterów.
* fabuła – wszystkie wydarzenia składające się na opowieść o losach bohaterów: te, które tworzą akcję oraz te, które poza nią wybiegają: np. wydarzenia rozgrywające się przed zawiązaniem akcji (prolog, retrospekcje itp.); po rozwiązaniu akcji (epilog); luźno związane z akcją epizody.
* wątek – ciąg zdarzeń związanych z jedną lub kilkoma postaciami. Zdarzenia stanowiące główny temat utworu tworzą wątek główny, pozostałe to wątki poboczne, uzupełniające fabułę. Niektóre utwory są skupione na jednym wątku (np. jednowątkowe nowele), w innych pojawia się wiele wątków (np. wielowątkowa powieść).
* świat przedstawiony to fikcyjna rzeczywistość przedstawiona w utworze; jego elementami są: czas i miejsce akcji, bohaterowie, przedstawione wydarzenia.
* bohater główny – postać odgrywająca ważną rolę w utworze, jej losy to właściwy temat przedstawianej fabuły; bohater drugoplanowy – uczestniczy tylko w niektórych wydarzeniach, ale jest związany z postacią główną; bohater epizodyczny – występuje w epizodzie, pojawia się w tle fabuły;
bohater tytułowy – postać wymieniona w tytule utworu; bohater statyczny – jego charakter nie ulega
zmianie; bohater dynamiczny – pod wpływem wydarzeń przechodzi wewnętrzną przemianę.
* akcja to układ wydarzeń lub sytuacji rozwijających się w czasie i zmierzających do jakiegoś celu. Kolejne zdarzenia tworzą łańcuch przyczynowo-skutkowy – działania bohaterów prowadzą do kolejnych wydarzeń.
* prolog – wstępna część utworu, informuje o ważnych dla fabuły wydarzeniach poprzedzających właściwą akcję.
* zawiązanie akcji – początkowy etap, zarysowanie tematu dzieła, głównych bohaterów, konfliktu, czasu
i miejsca akcji.
* punkt kulminacyjny – moment największego napięcia, gdy decydują się losy bohaterów.
* perypetia i intrygi – nagłe zmiany w losach bohaterów; skomplikowania akcji, które wynikają ze sprzeczności
dążeń poszczególnych bohaterów.
* rozwiązanie akcji – rozstrzygnięcie konfliktu, rozstrzygnięcie wszystkich wątków.
* epilog – końcowa część utworu przedstawiająca losy bohaterów po zakończeniu właściwej akcji.
* epizod – fragment utworu mający luźny związek z fabułą.
* retrospekcje – przywoływanie wcześniejszych wydarzeń z życia bohatera.
Gatunki epickie: epos (→Pan Tadeusz), opowiadanie, powieść [historyczna (→ Quo vadis), obyczajowa, fantasy (-
>Hobbit), przygodowa (→ W pustyni i w puszczy), kryminalna, detektywistyczna (Szatan z siódmej klasy)], nowela (->Latarnik), bajka (→
Lis i kruk), mit (->mit o Demeter i Korze), legenda (→ legenda o Lechu, Czechu i Rusie), baśń (→ Kopciuszek), przypowieść (→ Przypowieść o siewcy)
Gatunki epickie
Powieść – dłuższy fabularny wielowątkowy utwór epicki pisany prozą; dopuszcza różnorodność tematów, wątków
i motywów. Wwprowadza galerię wielu postaci o różnym stopniu ważności, operuje dowolną przestrzenią zależnie od charakteru świata przedstawionego oraz różnymi kategoriami czasu: realną (fizyczną), historyczną, psychologiczną i filozoficzną. Posługuje się wieloma formami narratora i narracji oraz wszystkimi stylistycznymi formami podawczymi (opis, opowiadanie, odmiany dialogu, mowa pozornie zależna). Z uwagi na tematykę, problematykę i zasady konstrukcyjno – kompozycyjne wyróżnia się różne odmiany gatunkowe, jak powieść historyczna, obyczajowa, psychologiczna, przygodowa, romans, awanturnicza, podróżnicza, kryminalna, fantastycznonaukowa, publicystyczna, polityczna.
Opowiadanie – utwór epicki niewielkich rozmiarów, który od noweli różni się większą swobodą kompozycyjną.
Nowela – krótki jednowątkowy utwór epicki o zwartej fabule z wyraźnym punktem kulminacyjnym, jednotorowej akcji, zwykle zaznaczonej wyraźnie pozycji narratora i silnym akcencie w zakończeniu, często zawierającym puentę.
Epopeja – (epos) dłuższy utwór epicki, zwykle wierszowany, nacechowany patosem i powagą; rozpoczynający się inwokacją, opiewający legendarne lub bohaterskie czyny bohaterów na tle wydarzeń przełomowych dla narodu.
Pamiętnik – opowiadanie o wydarzeniach przeszłych ich uczestnika lub świadka.
Baśń – utwór narracyjny, w którym pojawiają się elementy fantastyczne; przekazujący czytelnikowi ważne myśli, pouczenia, przesłania, często zestawia walkę dobra i zła.
Bajka – gatunek narracyjny, przypowieść na temat sytuacji, charakterów, postaw, zwierząt, przyrody; pisana w celu dydaktycznym lub filozoficznym; dzieli się na bajkę epigramatyczną i narracyjną; zawiera morał.
Ballada – wierszowany utwór synkretyczny, wywodzący się z tradycji ludowej, nasycony elementami fantastyki i grozy.
Sielanka – (bukolika, ekloga, idylla) pogodny utwór idealizujący życie ludu na tle przyrody.
Satyra – utwór, który jest wyrazem krytycznego stosunku autora do rzeczywistości, ośmieszający przedstawione zjawiska, wady ludzkie, stosunki społeczne itp.
LIRYKA
To jeden z trzech rodzajów literackich.
Wypowiada się podmiot liryczny (ja liryczne), który przedstawia swoje refleksje, uczucia, wewnętrzne przeżycia i stany
Utwory liryczne zwykle są pisane wierszem
Nazwa pochodzi od instrumentu muzycznego – liry, która była atrybutem greckiego boga sztuki i poezji, Apolla.
Początki liryki związane są z muzyką oraz z obrzędami religijnymi (modlitwy, hymny ku czci bóstw).
Wiersz – sposób zapisu tekstu z podziałem na wersy; utwór poetycki.
Wiersz biały – pozbawiony rymów.
Wiersz wolny – wiersz nieregularny, o różnej liczbie sylab w wersach (różnej długości wersów), zróżnicowanej rytmice.
Wers – wyodrębniona pojedyncza linijka tekstu.
Zwrotka (strofa) – grupa wersów wyróżnionych graficznie odstępem pomiędzy nimi.
Typy liryki ze względu na obecność podmiotu lirycznego
* liryka bezpośrednia (osobista) – w wierszu ujawnia się (w zaimkach lub formach czasownika) podmiot liryczny.
„ Żyłem z wami, cierpiałem i płakałem z wami,
Nigdy mi, kto szlachetny, nie był obojętny,
Dziś was rzucam i dalej idę w cień – z duchami”
(Testament mój, Juliusz Słowacki)
Niekiedy podmiot występuje jako zbiorowość, „my” – mamy wtedy do czynienia z liryką podmiotu zbiorowego.
„Nie jesteśmy, by spożywać
urok świata, ale po to,
by go tworzyć i przetaczać
przez czasy jak skałę złotą.”
(Pieśń VI, Konstanty Ildefons Gałczyński)
* liryka maski – typ liryki w której podmiot liryczny przyjmuje postać zwierzęcia, przedmiotu, osoby, rośliny i przypisuje im swoje uczucia
* liryka roli – podmiot liryczny wypowiada się w 1 os., ale jego sądów nie możemy utożsamić z sądami autora; podmiotu nie możemy identyfikować z autorem (np. w wierszu poety podmiotem lirycznym jest kobieta; podmiotem lirycznym jest jakaś postać historyczna lub bohater literacki, np. wiersz Wisławy Szymborskiej Monolog dla Kasandry).
* liryka pośrednia – nie pojawiają się zaimki czy formy czasownika wskazujące na jakieś „ja” liryczne.
* liryka opisowa – to utwór poetycki będący opisem czegoś np. krajobrazu.
„Noc czarna, srebrna noc.
Świat nieskończony
W czasie i przestrzeni.
Pośrodku Droga Mleczna.”
(Niebo w nocy, Leopold Staff)
* liryka sytuacyjna (narracyjna) – występują tu elementy narracji, przedstawiona jest prosta fabuła, pojawiają się partie dialogowe,
opisywany jest bohater liryczny, emocje nie są nazywane wprost, wynikają z przedstawionych wydarzeń.
Ateński szewc mówił do Rzeźbiarza,
Rozprawiającego jakby Plato:
„Myślenie nic przez się nie utwarza,
Zabija czas!…” (…)
(Posąg i obuwie, Cyprian Norwid)
Typy liryki ze względu na obecność wskazanego w utworze odbiorcy
* liryka inwokacyjna (liryka zwrotu do adresata) – oprócz podmiotu lirycznego wyróżniamy wyraźnego adresata lirycznego, może nim być osoba lub grupa osób, pojęcie abstrakcyjne itp. (miłość, śmierć), np.
„Młodości! ty nad poziomy
Wylatuj, a okiem słońca
Ludzkości całe ogromy
Przeniknij z końca do końca!”
(Oda do młodości, Adam Mickiewicz)
* liryka apelu – wiersz ma formę zwrotu do jakiejś grupy z wezwaniem do czynu, np.
„Kiedy przyjdą podpalić dom,
ten, w którym mieszkasz – Polskę, […]
ty, ze snu podnosząc skroń,
stań u drzwi.
Bagnet na broń!”
(Bagnet na broń, Władysław Broniewski)
Gatunki liryki
Pieśń – gatunek poezji lirycznej ukształtowany pod wpływem chóralnej liryki greckiej i rzymskiej, która była przez wiele wieków wzorem dla poetów europejskich i polskich; utwór odznaczający się zwykle dźwięcznością, melodyjnością, układem stroficznym.
Fraszka – (figlik) krótki utwór wierszowany, zazwyczaj żartobliwy, o kunsztownej budowie, często zakończony dowcipną puentą.
Oda – utwór liryczny, odmiana wywodząca się z poezji greckiej i rzymskiej, pieśń pochwalna na cześć wybitnego człowieka, sławiąca wydarzenie, osiągnięcie rozumu ludzkiego, pojęcie oderwane, prawdę moralną.
Hymn – gatunek liryki chóralnej; uroczysta patetyczna pieśń sławiąca bóstwa, Boga, bohaterów, wielkie idee i uniwersalne wartości.
Elegia – utwór liryczny o nastroju smutnym; zawiera zwykle refleksje na temat nieszczęścia.
Tren – utwór liryczny, który jest odmianą elegii, wyraża boleść, żal po śmierci ukochanej osoby.
Sonet – składa się z 14 wersów, sonet włoski: z dwóch strof czterowersowych, rymowanych zwykle abba abba oraz dwóch trzywersowych o układzie rymów podobnym do tercyny; dwie pierwsze zwrotki zawierają zwykle opis lub narrację, a dwie ostatnie refleksję.
Epigramat – (epigram) pierwotnie dwuwersowy napis na grobowcach, pomnikach itp.; później krótki utwór liryczny o wyraźnej puencie; .
DRAMAT
Dramat to jeden z trzech rodzajów literackich. Wywodzi się ze starożytnej Grecji, ma swoje korzenie w obrzędach ku czci boga Dionizosa.
Po czym poznamy dzieła dramatyczne?
* nie występuje w nich żadna nadrzędna osoba mówiąca (nie pojawia się narrator ani podmiot liryczny);
* są napisane z podziałem na role (przeznaczony do wstawienia na scenie, choć istnieją tez dramaty niesceniczne);
* akcja rozwija się poprzez działania bohaterów;
* dzieło tworzą: tekst główny, czyli wypowiedzi bohaterów: dialogi (rozmowy co najmniej dwóch postaci) i monologi (dłuższe wypowiedzi jednej osoby), oraz tekst poboczny (didaskalia), czyli wskazówki dla reżysera, scenografa, aktorów .
Słowniczek pojęć teatralnych
akt – większa część sztuki teatralnej stanowiąca pewną całość, obejmująca zamknięty fragment akcji.
scena – to miejsce, gdzie występują aktorzy, ale także część sztuki wydzielona ze względu na obecność określonej grupy
bohaterów.
odsłona – część sztuki teatralnej, po której opada kurtyna i zmienione są dekoracje.
sufler – osoba, która podpowiada aktorom tekst roli w czasie przedstawienia.
scenograf – osoba opracowująca dekoracje, kostiumy, rekwizyty.
reżyser – osoba opracowująca sposób wystawienia sztuki teatralnej (lub realizacji filmu), kieruje pracą zespołu.
antrakt – przerwa pomiędzy częściami przedstawienia teatralnego (najczęściej tożsamymi z aktami dramatu),
niekiedy wyznaczona przez konieczność zmiany dekoracji.
Warto wiedzieć! Słowo dramat jest wieloznaczne i wielu uczniom kojarzy się z jakimś tragicznym wydarzeniem.
Utwory dramatyczne nie muszą jednak przedstawiać żadnych katastrof! W dramacie wyróżniamy dwa podstawowe gatunki: poważną i kończącą się niepomyślnie tragedię oraz pogodną, często zabawną komedię uwieńczoną obowiązkowo happy endem.
Gatunki dramatu
Tragedia – gatunek dramatu wywodzący się ze starożytności; przedstawia konflikt jednostki wybitnej dążącej do wzniosłego celu z przeważającymi przeciwnościami, które fatalistycznie prowadzą ją do katastrofy; klęska bohatera budzi trwogę i litość, co według klasycznej teorii sprowadza stan oczyszczenia (katharsis) wywołany przez tragizm.
Komedia – gatunek dramatyczny, który w starożytności był przeciwieństwem tragedii, wprowadzając zamiast wzniosłości elementy komizmu, przedstawiając sytuacje wzbudzające śmiech. Komedia starożytna miała głównie charakter satyryczny, a temat często aktualny, polityczny. Komedia nowożytna opiera się na żywej akcji, kończącej się szczęśliwie i na indywidualizacji środowiska, charakterów, sytuacji.
Dramat właściwy – nie spełnia typowych wymagań stawianych komedii i tragedii, lecz łączy pewne pierwiastki obu gatunków. Poważniejszy od komedii, nie musi mieć tragicznego zakończenia. Zachowuje stosunkowo duży stopień wierności wobec życia, realizmu.
