Retoryka to sztuka przemawiania.
Retor (orator, krasomówca) to człowiek, który potrafi wygłaszać przemówienia, opanował sztukę retoryki, potrafi przekonywać słuchaczy do
swoich racji.
Przemówienie to wypowiedź wygłoszona w szczególnych okolicznościach do większej grupy ludzi. Przemówienia mogą być oficjalne
(mowy polityczne, mowy wygłaszane na uroczystościach lub apelach, mowy sądowe, kazania) lub prywatne (mowy na uroczystościach np. urodzinach, weselach, pogrzebach).
Styl przemówienia powinien być dostosowany do odbiorcy (i tematyki), należy jednak unikać wyrażeń właściwych dla mowy potocznej. Zazwyczaj przemówienia są uroczyste, podniosłe.
Zanim napiszesz przemówienie przeanalizuj temat:
– jakie problemy musimy poruszyć?
– czy zostało podane, do czego trzeba się odwołać (do jakiej lektury lub innego tekstu kultury należy się odnieść, ile tekstów trzeba przywołać)?
Jak przyciągnąć uwagę słuchacza? Chwyty retoryczne.
* apostrofy – bezpośrednie zwroty do słuchaczy, np. Koledzy i koleżanki!
* utożsamianie się z odbiorcą (zaimki: „my”, „nasz”; 1 os. lm czasownika „rozumiemy”, „znamy”): Wszyscy dobrze rozumiemy, że przestrzeganie zasad to podstawa.
* stosowanie pytań retorycznych. Pytania te nie wymagają odpowiedzi, bo często ją w sobie zawierają, mają jednak skłonić odbiorców do refleksji, np. Czy w życiu człowieka coś może mieć większe znaczenie niż zdrowie?; zadawanie pytań Dlaczego?; Zastanawialiście się kiedyś nad tym, dlaczego…?
* stosowanie trybu rozkazującego
* stosowanie wykrzyknień, zdań wykrzyknikowych: To wprost niewyobrażalne! Nie możemy o tym zapominać!
* używanie wyliczeń: wymienianie elementów składających się na pewną całość, np.: Rozejrzyjmy się wokół siebie: smog, zanieczyszczona woda, zatruta gleba, tony plastiku;
* odwoływanie się do badań, statystyk, autorytetów np. Według policyjnych statystyk najczęstszym powodem wypadków drogowych jest nadmierna prędkość; Amerykańska Akademia Pediatrycznej opracowała rekomendacje dotyczące korzystania z ekranów przez dzieci do lat 5.
* stosowanie porównań, metafor, epitetów np. Życie bez przyjaźni jest niczym pustynia.
Kompozycja
Wstęp
– zaczynamy od odpowiedniego zwrotu do odbiorcy (apostrofy, formuły otwarcia)
Bank słów Szanowni zebrani! Panie i panowie! Kochani! Szanowni Państwo! Koleżanki i koledzy! Drodzy
uczniowie!
Uwaga: jeśli przemawiamy do szerokiego grona słuchaczy o różnym statusie, najpierw zwracamy
się do tych najważniejszych: Szanowna pani dyrektor, nauczyciele, uczniowie.
– przedstawiamy cel przemówienia, tematykę (chcę zaprezentować swoje stanowisko, poruszyć problem, rozpocząć dyskusję itp.). Już na początku powinniśmy zadbać o to, by zaintrygować odbiorców, przyciągnąć ich uwagę.
Bank słów Chciałbym poruszyć sprawę/ Czy zastanawialiście się kiedyś nad… Ostatnio w naszej szkole
pojawił się pewien problem, mianowicie… Pragnę zwrócić uwagę na to, że… Chciałbym poruszyć kwestię… Z
pewnością wiecie, że… Uważam, że powinniśmy zając się sprawą… Spotkaliśmy się tu, by omówić kwestię…
Rozwinięcie
– to kolejne odpowiednio ułożone argumenty (→ rozprawka). Kolejność argumentów zależy od tematu. Możemy rozpocząć od najsłabszego i skończyć na najmocniejszym – lub odwrotnie. Możemy kierować się chronologią (dawniej było tak, teraz jest tak).
– jeżeli odwołujesz się do tekstu literackiego podaj tytuł i autora.
Uwaga! Nie wolno niepotrzebnie streszczać utworu. Zawsze trzymaj się tematu i odwołuj się tylko do tych wiadomości z lektury, które pomagają w przedstawieniu stanowiska związanego z tematem. Pamiętaj: utwór nie jest argumentem! Historia, zachowanie, postawa bohatera lektury może posłużyć jako przykład ilustrujący nasz argument.
Teza: Warto mieć przyjaciela.
Argument: Przyjaciele pomagają nam, gdy jesteśmy w potrzebie.
Przykład: Manolin, bohater opowiadania Ernesta Hemingwaya Stary człowiek i morze, troszczy się o starego rybaka Santiago, przynosi mu jedzenie i picie, pomaga nosić ciężki sprzęt, dotrzymuje mu towarzystwa. Dzięki niemu Santiago nie jest samotny i nie przymiera głodem.
– aby przemówienie było ciekawsze można podać kontrargument, np.: Przyjaźń stawia nas czasem w trudnej sytuacji. Możemy musieć wybierać pomiędzy przyjaźnią a jakimś innym dobrem. W takiej sytuacji został postawiony Zośka, bohater Kamieni na szaniec, gdy kierownictwo odwołało akcję odbijania Rudego z rąk gestapo. Musiał zdecydować, czy zachować się jak przyjaciel i działać szybko, czy pozostać karnym i odpowiedzialnym dowódcą oddziału.
Kontrargument warto obalić lub załagodzić jego wymowę, by umocnić swoją własną tezę, np. Zośka jednak
dobrze znał Rudego, wiedział, że ten nie chciałby, by niepotrzebnie ryzykował lub lekceważył rozkazy. Ostatecznie udało się przeprowadzić Akcję pod Arsenałem, Jan Bytnar został odbity z rąk gestapo i przekonał się, że zawsze może liczyć na kolegów. Jak napisał Adam Mickiewicz: „Prawdziwych przyjaciół poznaje się w biedzie”.
Zakończenie
– podsumowujemy, co zostało powiedziane, ale nie powtarzamy dokładnie wszystkich argumentów – musimy
je uogólnić. Można nawiązać do myśli (tezy) wyrażonej we wstępie.
Bank słów Przytoczone przykłady pokazują nam, że… Jak zostało powiedziane na wstępie… Na koniec
pragnę podkreślić… Bardzo się cieszę, że mogłem… Życzę sobie, by każdy z nas… Dziękuję za uwagę,
mam nadzieję, że teraz… Bardzo mi miło, że mogłem zaprezentować swoje stanowisko…
Podczas przemawiania
* moduluj głos (postaraj się akcentować ważne kwestie głośniejszym lub wolniejszym wymawianiem kluczowych słów, zniżaj i podnoś głos, pamiętaj o właściwej, wznoszącej się intonacji pytań i uwydatnianiu emocji), zachowuj właściwe tempo: nie mów za szybko ani za wolno;
* podkreślaj gestami ważne słowa (możesz np. wyciągnąć dłoń w stronę słuchaczy podczas uzasadniania własnego zdania, jakbyś chciał ich do siebie przyciągnąć albo machając ręką podkreślić, że nie powinno się czegoś robić, możesz unieść palec wskazujący przy podkreślaniu istotnych kwestii, możesz gestem pokazywać, że coś jest duże lub małe, dobre itp.). Pamiętaj też o właściwej mimice – wyraz twarzy nie
powinien być jednakowy. Unikaj jednak przesady, jeśli nie chcesz niezamierzenie rozbawić słuchaczy;
* staraj się nawiązywać kontakt wzrokowy ze słuchaczami
