Fleksja

Fleksja dział nauki o języku zajmujący się regułami odmiany wyrazów, ich klasyfikacją i podziałem na części mowy.

Części mowy odmienne

Odmieniające się przez przypadki
• rzeczownik (kto? co?)
• przymiotnik (jakie? który? czyj?)
• liczebnik (ile? który z kolei?)
• zaimek przymiotny, rzeczowny, liczebny
• imiesłów przymiotnikowy (nieosobowa forma czasownika)
Odmieniające się przez osoby
•czasownik (co robi? co się z nim dzieje? w jakim jest stanie?)

Części mowy nieodmienne

•przysłówek (jak? Gdzie? kiedy?)
•partykuła
•spójnik
•przyimek
•wykrzyknik
•zaimek przysłowny
•imiesłów przysłówkowy (nieosobowa forma czasownika)

ODMIENNE CZĘŚCI MOWY

Czasownik

W zdaniu pełni funkcję orzeczenia. Bez niego nie ma zdania!
Rządzi przypadkiem rzeczownika.
Pytania: Co robi? Co się z nim dzieje? W jakim jest stanie?

Czasowniki dzielimy na:

Formy osobowe (odmieniają się przez osoby)

Formy nieosobowe

• bezokoliczniki (końcówka –ać, –eć, -yć, –ić, -ść, -ować)
• formy zakończone na –no – to (zrobiono, rozbito)
• czasowniki niewłaściwe np. warto, trzeba, można
• Formy bezosobowe utworzone przez dodanie się do formy 3 osoby liczby pojedynczej rodzaju nijakiego:

czas przeszły: widziało się, zobaczyło się, było się,
czas teraźniejszy: widzi się, jest się,
czas przyszły: będzie się widzieć (będzie się widziało), zobaczy się, będzie się,

• imiesłowy

Czasownik odmienia się przez:

osoby (1.,2.,3.)
liczby – pojedyncza, mnoga
rodzaje (męski, żeński, nijaki, męskoosobowy, niemęskoosobowy)
tryby (oznajmujący, rozkazujący, przypuszczający)
czasy(przyszły, teraźniejszy, przeszły)
strony(czynna, bierna, zwrotna)

Odmiana przez osoby, liczby i rodzaje

Liczba pojedyncza
1. os. ja jem
2. os. ty jesz
3. os. on, ona, ono je

Liczba mnoga
1. os. my jemy
2. os. wy jecie
3. os. oni, one jedzą

W liczbie pojedynczej czasowniki w niektórych czasach i trybach mogą wystąpić w rodzaju męskim, żeńskim lub nijakim

W liczbie mnogiej czasowniki w niektórych czasach i trybach mogą wystąpić w rodzaju męskoosobowym lub niemęskoosobowym

Czasownik może występować w trzech czasach:

teraźniejszy (teraz śpiewam) W czasie teraźniejszym nie można określić rodzaju.
przeszły (wczoraj śpiewałem)
przyszły (jutro [przyszły prosty] zaśpiewam [przyszły złożony], będę śpiewać/ będę śpiewał)

Czasownik może występować w trzech trybach:

oznajmującym – informuje o czynności (tylko w trybie oznajmującym czasowniki mają formy czasu teraźniejszego, przeszłego, przyszłego).
przypuszczający – informuje, że coś mogłoby się wydarzyć, gdyby zostały spełnione jakieś warunki; gdy wyrażamy prośbę, wahanie, wątpliwości.
rozkauzjącym – służy do wydawania poleceń, prośby, formułowania nakazów i zakazów.

Tryb przypuszczający

Do tworzenia trybu używamy partykuły – by- , którą dodajemy do czasownika w czasie przeszłym, a po tej cząstce dodajemy jeszcze końcówki osobowe:

powiedział-by-m
powiedział-by-ś
powiedział-by
powiedzieli-by-śmy
powiedzieli-by-ście
powiedzieli-by

Cząstka –by- jest ruchoma, można ją oddzielić wraz z końcówką osobową od czasownika i postawić przed nim, np.: Na pewno zrobiłabym to! -> Na pewno bym to zrobiła!

Czasowniki w trybie przypuszczającym nie mają form czasu.

Partykułę (cząstkę) –by- z osobowymi formami czasownika oraz ze spójnikami piszemy zawsze łącznie. Z innymi częściami mowy piszemy rozdzielnie.
Czasowniki niewłaściwe: warto, trzeba, można, należy nie odmieniają się przez osoby, dlatego z nimi –by piszemy oddzielnie: warto by, trzeba by, można by

Tryb rozkazujący

Liczba pojedyncza

1.os. —–*
2.os. weź
3.os. niech weźmie

Liczba mnoga

1.os. weźmy
2.os. weźcie
3.os. niech wezmą

Czasowniki w trybie rozkazującym nie mają formy 1os. lp! W polszczyźnie istnieje potencjalna forma 1. osoby liczby trybu rozkazującego (niech pomyślę), ale rzadko jej używamy.

Czasowniki w trybie rozkazującym nie mają form czasu ani rodzaju.

Czasownik może występować w trzech stronach:

Strona czynna

podmiot jest wykonawcą czynności, o której mówi czasownik, np.: Marta czesze włosy.
Budowa zdania: Podmiot [wykonawca czynności] + orzeczenie [czasownik w formie os. -wykonywana czynność]+ dopełnienie [obiekt, na którym dokonywana jest czynność]

Strona bierna

podmiotem jest obiekt czynności. Przed słowem oznaczającym wykonawcę czynności występuje wyraz przez, np: Włosy są czesane przez Martę.
Budowa zdania: Podmiot [obiekt czynności]+ orzeczenie [czasownik w formie złożonej: osobowa forma czasownika być, zostać + imiesłów przymiotnikowy1(nieosobowa forma czasownika)]

Strona zwrotna

podmiot wykonuje czynność sam na sobie, jest wykonawcą czynności i obiektem; czasownikowi towarzyszy zaimek zwrotny się, np.: Marta czesze się. Jurek kąpie się. [ale: Pali się! Dymi się! Przewrócił się – strona czynna]

Czasowniki przechodnie to takie czasowniki, które występują w stronie czynnej i biernej np.: namaluję, będę namalowany; wyjaśni, zostanie wyjaśnione itp.

Czasowniki nieprzechodnie nie mają strony biernej. Np. wyjechał, szedł, odpowiedział, opiekował się itp.

Aspekt czasownika (słowotwórstwo)

Aspekt czasownika może być dokonany lub niedokonany. Nie jest to kategoria, przez którą odmieniamy czasownik. Czasownik ma określony aspekt.

Czasowniki dokonane – nazywają czynności skończone lub takie, które miały koniec i rezultat.
Nie mają form czasu teraźniejszego, tylko czas przyszły prosty i czas przeszły: przeczytam, nauczyłem się, zaśpiewacie.

Czasowniki niedokonane– nazywają czynność trwającą, nieskończoną w teraźniejszości, przyszłości lub w przeszłości.

Czasowniki te mają czas teraźniejszy, przeszły i przyszły złożony: czytam, czytałam, będę czytała/będę czytać.

Czas	Aspekt dokonany	Aspekt niedokonany
Przeszły	[+] zjadłem	[+] jadłem
Teraźniejszy	[-] brak	[+] jem
Przyszły prosty	[+] zjem	[-] brak
Czas przyszły złożony	[-] brak	[+] będę jadł

Imiesłowy

IMIESŁOWY PRZYMIOTNIKOWE		IMIESŁOWY PRZYSŁÓWKOWE
Odmieniają się jak przymiotniki (przypadki, liczby, rodzaje), ale oznaczają czynności lub stany, zostały utworzone od czasownika.		Formy czasownika (oznaczają czynność) odpowiadające na pytania przysłówka. Nieodmienne.
CZYNNE	BIERNE	WSPÓŁCZESNE	UPRZEDNIE
Informują, że ktoś/coś wykonuje określoną czynność w danym momencie. Tworzone od czasowników niedokonanych.	Informują, ze ktoś lub coś podlega czynności wykonywanej przez kogoś innego. Tworzone od czasowników przechodnich.	Informuje, że dwie czynności odbywają się jednocześnie, w tym samym czasie. Podmiot wykonujący czynności musi być ten sam! Tworzone od czasowników niedokonanych	Informuje, że jakaś czynność została wykonana wcześniej (uprzednio) niż inna. Tworzone od czasowników dokonanych.
W lecie budzą mnie śpiewające ptaki. Hałasująca pod oknami kosiarka przeszkadza nam w pracy. Używam szamponu wzmacniającego .	Lubię piosenki śpiewane przez Grechutę. Kaśka została wezwana do dyrektora. Wazon został rozbity przez kota	Słuchając muzyki, wystukiwała rytm. Przyglądając się obrazowi, robił notatki. Idąc ulicą, gwizdał	Wysłuchawszy koncertu, wyłączyła radio. Położywszy się wygodnie w fotelu, czytałam książkę. Zszedłszy ze schodów, zobaczyłam go.
Końcówki (odmienne przez przypadki): -ący/ -ąca / -ące	Końcówki (odmienne przez przypadki, tworzone od czasowników przechodnich): - ny / -na / -ne - ty / -ta / -te	Końcówka: -ąc (tworzone od czasowników niedokonanych)	Końcówki: -łszy -wszy (tworzymy od czasowników dokonanych)
W zdaniu pełni funkcję przydawki lub orzecznika. * Wszyscy obawiali się nadciągającej wichury. * Jacek jest przygotowany do konkursu.		Pełnią funkcję okolicznika. Relaksowałam się pływając. Tworzą imiesłowowy równoważnik zdania. Janek siedział w ogrodzie, czytając reportaż. Obudziwszy się, dziennikarz poczuł przejmujący chłód.

Rzeczownik

RZECZOWNIK
Nazywa osoby, rzeczy, zjawiska, zwierzęta, rośliny, cechy, czynności, pojęcia abstrakcyjne. Odpowiada na pytanie kto? co?

Rzeczownik odmienia się przez
• przypadki (odmiana przez przypadki to deklinacja):

M. kto? co?
D. kogo? czego? (tu nie ma)
C. komu? czemu? (się przyglądam)
B. kogo? co? (widzę)
N. z kim? Z czym? (idę)
Msc. O kim? O czym? (rozmawiam)
W. hej (ty)!

• liczby (pojedyncza, mnoga)
• rzeczownik ma rodzaj:
– liczba pojedyncza: męski (ten piłkarz), żeński (ta siostra), nijaki (to dziecko),
– liczba mnoga: męskoosobowy (ci piłkarze), niemęskoosobowy (te siostry, dzieci).
Istnieją szkoły zalecające określanie rodzaju rzeczownika sprawdzając formę mianownika liczby pojedynczej (krzesła – krzesło r. nijaki).

W zdaniu rzeczownik pełnić może funkcję:
-podmiotu: Koledzy Tomka rozbili obóz nad rzeką.
-dopełnienia: Koledzy Tomka rozbili obóz nad rzeką.
-przydawki: Koledzy Tomka rozbili obóz nad rzeką.
-okolicznika: (wrazem z przyimkiem, tzw. Wyrażenie przyimkowe) Koledzy Tomka rozbili obóz nad rzeką.
-orzecznika: Tomek jest dobrym kolegą.

Przymiotnik

Przymiotnik określa rzeczownik. Nazywa cechy. Odpowiada na pytania: Jaki? Jaka? Jakie? Który? która? Które? Czyj? Czyja? Czyje?

Przymiotniki odmieniają się przez:
• przypadki
• liczby
• rodzaje

Stopniowanie przymiotników – SŁOWOTWÓRSTWO

Aby wyrazić stopień natężenia cechy, o której mówi przymiotnik, stosujemy stopniowanie. Wyróżniamy stopień równy, wyższy i najwyższy.

Istnieją następujące sposoby stopniowania przymiotników:

– proste: stary, starszy, najstarszy
– opisowe: miękki, bardziej miękki, najbardziej miękki; wesoły, mniej wesoły, najmniej wesoły
– nieregularne zły gorszy najgorszy; duży, większy, największy; mały, mniejszy, najmniejszy; dobry, lepszy, najlepszy

Większość przymiotników, które podlegają stopniowaniu prostemu, można również stopniować opisowo. Na ogół jednak nie stosujemy stopniowania opisowego, jeśli możliwe jest stopniowanie proste.

W niektórych przypadkach użycie opisowej lub prostej formy przymiotnika zależy od jego znaczenia, np. przymiotnik zły w zestawieniu z rzeczownikami pies i pomysł stopniuje się inaczej. O psie, który broni domu powiemy: zły, bardziej zły, najbardziej zły, a o pomyśle: zły, gorszy, najgorszy. Czasem również używamy różnych sposobów stopniowania ze względów stylistycznych: Jacek jest milszy i bardziej kulturalny niż Paweł.

Niektóre przymiotniki nie odmieniają się np. bordo, khaki, blond.

Istnieją przymiotniki, które mają również formy krótkie, np. Wesoły- wesół; zdrowy- zdrów, warty- wart, gotowy- gotów. Przymiotniki w formie krótkiej nie odmieniają się przez przypadki. W zdaniu pełnią zawsze funkcję orzecznika: On nie jest tego wart.

W zdaniu przymiotnik pełni najczęściej funkcję:
-przydawki np. Zamieszkaliśmy w starym zamku.
-orzecznika w orzeczeniu imiennym Zamek jest stary

Liczebnik

Określaja liczbę, ilość lub kolejność.
Odpowiada na pytania: Ile? ilu? Który z kolei?
Odmienia się przez przypadki.

Wyróżniamy liczebniki:
–główne (ile? ilu) np. jeden, dwa, sto pięćdziesiąt.

Odmieniają się przez przypadki i rodzaje.

* Liczebniki główne typu tysiąc, milion, miliard mają tylko rodzaj męski i odmieniają się jak rzeczowniki, przez przypadki i
liczby.

* Liczebnik jeden w liczebnikach wielowyrazowych nie odmienia się, np.: trzydziestu jeden uczniów, z trzydziestoma jeden
uczniami

–porządkowe (który z kolei?) pierwszy, osiemdziesiąty, tysiąc dziewięćset piąty.

Odmienia się przez przypadki, rodzaje i
liczby (lp. pierwszy chłopak, lm. pierwsi chłopcy)

–zbiorowe np.: trzydzieścioro, troje Odmieniają się przez przypadki.
Odnoszą się do:
*rzeczowników, które nie mają liczby pojedynczej typu: sanie, drzwi np. dwoje sań, troje drzwi
*rzeczowników nazywających istoty niedorosłe np. ośmioro dzieci, czworo kociąt
*rzeczowników oznaczających narząd słuchu (ucho) i wzroku(oko): dwoje oczu, dwoje uszu2
*rzeczowników nazywających ludzi różnej płci np. dwoje rodziców, dwoje kochanków, dwoje narzeczonych, czworo ludzi.

W liczebnikach zbiorowych wielowyrazowych tylko ostatni i przedostatni człon ma postać liczebnika zbiorowego, pozostałe
mają formę liczebników głównych np. dwieście dwadzieścioro dwoje dzieci.

Poprawna jest także forma dwieście dwadzieścia dwoje dzieci (tylko ostatni człon ma formę liczebnika zbiorowego.)

Liczebnikowi głównemu jeden ze względu na znaczenie, nie odpowiada liczebnik zbiorowy.
Odmiana
M. pięcioro kurcząt
D. pięciorga kurcząt
C. pięciorgu kurczętom
B. pięcioro kurcząt
N. pięciorgiem kurcząt
Msc. pięciorgu kurczętach
W. pięcioro kurcząt

–ułamkowe np.: pół, ćwierć, półtora, trzy czwarte.

Liczebnik pół nie odmienia się.

Reszta odmienia się przez przypadki.

–nieokreślone np.: kilka, wiele Odmieniają się przez rodzaje.

Liczebnik pełni w zdaniu funkcję:
–przydawki Na talerzu leżą cztery jabłka.
–orzecznika Janek jest pierwszy na liście.

Zaimek

To samodzielna część mowy, której główną funkcją jest zastępowanie w wypowiedziach innych części mowy: przymiotników,
rzeczowników, liczebników, przysłówków.

Ze względu na to, jaką część mowy zastępują, wyróżniamy zaimki:
–rzeczowne np. kto, co, coś, to, nic, nikt, on, się, siebie, sobie

Liczba pojedyncza
M. ja
D. mnie
C. mnie, mi*
B. mnie, mię*
N. (ze) mną
Ms. (o) mnie

Liczba mnoga
M. my
D. nas
C. nam
B. nas
N. nami
Ms. nas

Liczba pojedyncza
M. ty
D. ciebie
C. tobie, ci*
B. ciebie, cię*
N. tobą
Ms. tobie

Liczba mnoga
M. wy
D. was
C. wam
B. was
N. wami
Ms. was

* Formy krótkie nigdy nie występują na początku zdania ani z przyimkami!
Dłuższych form używamy na początku zdania i po przyimkach.

–przymiotne jaki, taki, mój, ten, czyj, który, żaden

Liczba pojedyncza
M. ten
D. tego
C. temu
B. tego, ten
N. (z) tym
Ms. (o) tym

Liczba pojedyncza
M. ta
D. tej
C. tej
B. tę (!!!)
N. (z) tą (!!!)
Ms. (o) tej

Liczba pojedyncza
M. to
D. tego
C. temu
B. to
N. (z) tym
Ms. (o) tym

Liczba mnoga
M. ci
D. tych
C. tym
B. tych
N. (z) tymi
Ms. (o) tych

Liczba mnoga
M. te
D. tych
C. tym
B. te
N. (z) tymi
Ms. (o) tych

–liczebne ile tyle ileś

Zaimki odmieniają się tak samo jak części mowy, które zastępują.

–przysłowne jak tak, gdzie tam, kiedy wszędzie, zawsze, gdzieś. Zaimki przysłowne sa nieodmienne.

Ze względu na znaczenie zaimki dzielimy na:
*zaimki osobowe – ja, ty ,on, ona, ona ono, my, wy, oni, one
*zaimki zwrotne – się, (siebie, sobie)
*zaimki dzierżawcze – mój, twój, czyj, nasz, wasz, swój, ich
*zaimki wskazujące – ten, ta, to, tamten, tu, tam, tędy, ów
*zaimki pytające – kto? co? jaki? który? jak? gdzie? kiedy?
*zaimki względne- (łączą zdanie nadrzędne z podrzędnym) kto, co, gdzie, który
*zaimki nieokreślone – ktoś, coś, jakiś, czyjś, gdzieś, kiedyś, któryś
*zaimki przeczące – nic, nikt, żaden, nigdy, nigdzie
*zaimki upowszechniające – wskazujące na powszechność przedmiotu lub właściwości, np. każdy, wszyscy, zawsze.

NIEODMIENNE CZĘŚCI MOWY

Przyimek

Przyimek jest nieodmienną i nie samodzielną częścią mowy, nie pełnią samodzielnie żadnej funkcji w zdaniu.

Przyimki wskazują na zależności przestrzenne, czasowe, przyczynowe i inne pomiędzy różnymi częściami zdania jest za stołem, na
stole, obok stołu, zza stołu wygląda, do stołu podszedł, do zapamiętania, ku przestrodze.

Przyimek decyduje o formie przypadka stojącego przy nim wyrazu, ale nie narzuca formy mianownika i wołacza, dlatego te
przypadki nazywamy niezależnymi.

Wyróżniamy przyimki proste (w, pod, nad, z, przed, między) i złożone (zza, ponad, poprzez, pomiędzy, spomiędzy).

Wyrażenie przyimkowe to połączenie przyimka z rzeczownikiem lub przysłówkiem do mamusi, pod podłogą, po ciemku, na
boska.

Spójnik

To niesamodzielna i nieodmienna część mowy. W zdaniu nie pełni żadnej funkcji (nie jest częścią zdania)

Spaja, czyli łączy wyrazy oraz zdania współrzędne i podrzędne:
Kino lub telewizja.
Magda i Jurek.
Widzę to, ale niewyraźnie.
Powiedział, że przyjdzie.

Wszyscy wykształceni ludzie
Bez przecinka piszą zdanie
Ze spójnikiem: i, bądź, tudzież,
oraz, albo, lub, ni, ani.

W zdaniu złożonym przecinki pisz,
przed wyrazami: a, czy, aż, jak, niż.
Lecz w pojedynczym przecinka brak
przed wyrazami: czy, a, aż , niż, jak.

W zdaniu pojedynczym ważna to rzecz,
by dać przecinek przed: ale, czyli, lecz.

Przed: że, aby, jeśli, niż
bo, albowiem, więc, ponieważ –
znaczek zrób, przecinek pisz,
a pominąć się go nie waż!
To nie taka trudna rzecz,
Pisz przecinki mój kolego
przed: jeżeli, ale, lecz,
kiedy, gdyby, gdyż, dlatego.

Całość przecinkiem poprzedza się:
jako że, mimo że, zwłaszcza że.

Zarówno jak, podczas gdy, w chwili gdy*

Wierszyki z książki Gramatyka i ortografia na wesoło

Przysłówek

Jest określeniem czasownika. Nazywa czas, miejsce, sposób wykonania czynności.
Odpowiada na pytania: Jak? Gdzie? Kiedy?

Większość przysłówków pochodzi od przymiotników (ładny- ładnie, wesoły-wesoło), ale istnieją także takie, które nie zostały
utworzone od przymiotnika np. bardzo, wczoraj, wieczorem, trochę, razem, nieopodal, niepostrzeżenie.

Przysłówki odprzymiotnikowe stopniują się, tak samo jak przymiotniki:
Szybko- szybciej- najszybciej
Gorzko- bardziej gorzko- najbardziej gorzko
Dobrze- lepiej- najlepiej

Przysłówki nieodprzymiotnikowe nie stopniują się.

Niektóre przysłówki mają formę wyrażeń przyimkowych (na bosaka, po omacku, z zaskoczenia) albo pochodzą od
rzeczowników (hurtem, galopem, migiem).

W zdaniach pełnią funkcję
-okolicznika Niepostrzeżenie przyszedł wieczorem.
-orzecznika w orzeczeniu imiennym Na wycieczce było wspaniale.

Partykuła

Partykuła to niewielki wyraz, który modyfikuje, czyli zamienia, znaczenie wyrazu lub zdania, w którym występuje.

Partykuła służy do:
-uwydatniania sensu wypowiedzi: Chodźże prędzej. Daj no zeszyt. Ależ tak nie wolno! A łotry, a draby, a hultaje!
-wyrażania poleceń, życzeń, rozkazów Niech wszyscy wstaną! Oby się udało…
-formułowania pytań: Czy znasz ten kraj? Znaszli ten kraj?
-wyrażenia twierdzenia lub przeczenia Tak, już idę. Nie, nie wybieram się do sklepu. Tego nie wolno robić!
-wyrażenia przypuszczenia Chyba nie mam racji. Powiedziałaby lepiej prawdę. Zrobilibyśmy to lepiej.

To niesamodzielna i nieodmienna część mowy. Nie pełni w zdaniu żadnej funkcji.
-li, czy, no, -że, niech, by (-by-), nie –ż, chyba, oby, tak

Partykuła -li (oznaczająca „czy?”) jest praktycznie niespotykana we współczesnej polszczyźnie.
Znasz-li ten kraj? = Czy znasz ten kraj?

Nie pomyl partykuły „-że” ze spójnikiem „że”; partykuła –że wzmacnia wypowiedź; spójnik że łączy zdania złożone.
Zróbże to! (partykuła)
Powiedział, że zrobi. (spójnik)

Partykuła „niech” tworzy formy 3 os. trybu rozkazującego: niech zrobi, niech zrobią

Wyraz „tak” jest partykułą, gdy coś potwierdza (Tak, zrobię!)
Ale: Zrób to tak (jak?) – tutaj wyraz „tak” to zaimek przymiotny.

Partykuła –by– tworzy formy trybu przypuszczającego: zrobiłbym

Partykułę (cząstkę) –by– z osobowymi formami czasownika oraz ze spójnikami i innymi partykułami piszemy zawsze łącznie, np.: zrobiłby, gdyby, jeśliby, niechby

Z innymi częściami mowy piszemy rozdzielnie (w tym z nieosobowymi formami czasownika warto, trzeba, można). np. można by, warto by, zaśpiewać by.

Partykułę nie piszemy:

ŁĄCZNIE
– z rzeczownikami: nieszczęście, nieprzyjaciel
– z przymiotnikami w stopniu równym: niemiły, niewesoły
– z przysłówkami odprzymiotnikowymi w stopniu równym: niedobrze, niemiło, nieładnie

–imiesłowami przymiotnikowymi: niepokonany, niewidzący

ROZŁĄCZNIE:

– z czasownikami: nie lubię, nie warto, nie karmić
– z przymiotnikami i przysłówkami odprzymiotnikowymi w stopniu wyższym i najwyższym: nie ładniejszy, nie ładniej, nie najlepiej, nie najlepszy
– z przysłówkami niepochodzącymi od przymiotnika: nie bardzo, nie dziś
-z przyimkami: Nie na stół! Nie w szafie, a w komodzie.
– z zaimkami: to nie ten, nie taki, nie tu
-z liczebnikami: nie pierwszy

–imiesłowami przysłówkowymi: nie lubiąc, nie zobaczywszy

UWAŻAJ NA TE FORMY:

-niejeden (w znaczeniu wielu); nieswój (w znaczeniu niezdrów); niewiele, niewielu, nieco, niecoś, niejaki, niektórzy, niekiedy, niezbyt, niegdyś
-czasowniki: niedowidzieć, niedomagać, niedosłyszeć, nienawidzić

Wykrzyknik

To nieodmienna i niesamodzielna część mowy. Nie pełni funkcji w zdaniu.
Służy do wyrażania:
– silnych stanów uczuciowych mówiacego: Ach jakie to piękne! Oj, przestań już. Hura! Będziemy pierwsi. A, to ty!
-wezwań i poleceń hej! Halo! Cześć! Prrrr! Wiśta! Wio! Kici kici!
-wykrzyknikami sa również niektóre wyrazy dźwiękonaśladowcze hau! Trach! pac! bęc!
Po wykrzykniku stawiamy wykrzyknik lub przecinek , np. Hej! Kto tam? Aha, teraz zapamiętam.
Ach, och, ech, aha, ehe, oho, ha!, ha, ha!, hu, ha!; he, he; hi, hi; ho, ho!