Jak powstają dźwięki mowy?
Dwa wielkie miechy, płuca, tłoczą powietrze do sterczącej ku górze rury, czyli tchani.
Jej zakończeniem jest krtań, która może być otwarta lub zamknięta przez dwa płaty mięśni zwane wiązadłami (strunami) głosowymi, które, kiedy drgają, są źródłem ludzkiego głosu. Po przepchnięciu się między nimi powietrze przedostaje się do jamy gardłowej a z niej do jamy ustnej, czasami również do jamy nosowej.
Ważne pojęcia
litera – graficzny znak głoski
głoska – najmniejszy słuchowo wyodrębniany dźwięk mowy
spółgłoski– głoski będące połączeniem dźwięków
samogłoski – głoski będące czystymi, pojedynczymi dźwiękami
sylaba – część wyrazu, którego ośrodkiem jest samogłoska
dyftong – połączenie dwóch samogłosek (au lub eu), z których jedna jest nie sylabiczna
sylaba otwarta – jest zakończona samogłoską
sylaba zamknięta – jest zakończona spółgłoską
artykulacja – układ i ruchy narządów mowy podczas wymawiania danej głoski
głoski ustne – podczas ich artykulacji powietrze przepływa tylko przez jamę ustną
głoski nosowe – podczas ich artykulacji powietrze przepływa przez jamy ustną i nosową
głoski dźwięczne – podczas ich artykulacji powietrze wprawia w drganie wiązadła głosowe
głoski bezdźwięczne – podczas ich artykulacji struny głosowe są rozsunięte i powietrze przepływa swobodnie
głoski miękkie – powstają, kiedy środkowa część języka zbliża się do podniebienia twardego
głoski twarde – powstają, kiedy środkowa część języka jest oddalona od podniebienia twardego
akcent wyrazowy – silniejsze wymówienie jednej sylaby w wyrazie
PODZIAŁ GŁOSEK
Podział głosek ze wzglądu na to, czy przy ich wymawianiu powietrze przechodzi przez jamę ustną i nosową, czy tylko ustną
Powietrze przechodzi przez jamę ustną i nosową
GŁOSKI NOSOWE
M, N, Ń, Ą, Ę
Powietrze przechodzi TYLKO przez jamę ustną
GŁOSKI USTNE
WSZYSTKIE POZOSTAŁE 🙂
Podział głosek ze wzglądu na to, czy przy ich wymawianiu drgają wiązadła głosowe
Nie, struny głosowe nie drgają
GŁOSKI BEZDŹWIĘCZNE
P
T
K
F
CH*
S, Ś, SZ
C, Ć, CZ
Tak, struny głosowe drgają
GŁOSKI DŹWIĘCZNE
B
D
G
W
H*
Z, Ź, Ż
DZ, DŹ, DŹ
WSZYSTKIE SAMOGŁOSKI: A, Ą, E, Ę, I, O,U,Y
Uwaga! Głoski bezdźwięczne mają zwykle swoje bezdźwięczne odpowiedniki. Istnieją jednak takie głoski dźwięczne, które nie mają swoich bezdźwięcznych odpowiedników. Nazywamy je głoskami sonornymi. Należą do nich:
M, N, Ł, L, R (oraz miękkie M’, N’, L’, R’)
Podział głosek ze wzglądu na to, czy przy ich wymawianiu środek języka dotyka podniebienia twardego
Tak, środek języka dotyka podniebienia twardego
GŁOSKI MIĘKKIE
Ś, Ź, Ć, DŹ, Ń i pozostałe spółgłoski, po których występuje „i”, np.: bi (b’), ci (c’), di (d’) itd.
Nie, środek języka nie dotyka podniebienia twardego
GŁOSKI TWARDE
WSZYSTKIE POZOSTAŁE 🙂
AKCENT WYRAZOWY
* pierwsza sylaba od końca
– formy M. i B. skrótowców – sylabowców: o-en-zet (ONZ)
– rzeczowniki zawierające cząstkę arcy-, wice-, eks– + jedną sylabę: arcyłotr, wicemistrz, eksmąż
* druga sylaba od końca- większość wyrazów
Uwaga na czas przeszły:
| 1. os. czy-ta-łem | 1. os. czy-ta-liś-my* |
| 2. os. czy-ta-łeś | 2. os. czy-ta-liś-cie* |
| 3. os. czy-tał | 3. os. czy-ta-li |
* trzecia sylaba od końca
– 1 i 2. osoba liczby mnogiej czasu przeszłego*
-trzysylabowe liczebniki główne zakończone na: -kroć, -set, -sta: o-siem-set; ty-siąc-kroć; czte-ry-sta
-wyrazy zapożyczone zakończone na -yka -ika: ma-te-ma-ty-ka; ryt-mi-ka;
-wyraz rzecz-po-spo-li-ta;
– liczba pojedyncza trybu przypuszczającego i 3. osoba liczby mnogiej trybu przypuszczającego
| 1. os. czy-ta-ła-bym | 1. os. czy-ta-ły-byś-my** |
| 2. os. czy-ta-ła-byś | 2. os. czy-ta-ły-byś-cie** |
| 3. os. czy-ta-ła-by | 3. os. czy-ta-ły-by |
* czwarta sylaba od końca
** 1 i 2 os. lm. trybu przypuszczającego
UPODOBNIENIA SPÓŁGŁOSEK POD WZGLĘDEM DŹWIĘCZNOŚCI
jeśli spółgłoska dźwięczna (ale tylko taka, która ma swój bezdźwięczny odpowiednik) sąsiaduje ze spółgłoską bezdźwięczną, to z reguły obie stają się bezdźwięczne lub (rzadziej) obie dźwięczne.
Takie zjawisko nazywamy upodobnieniem spółgłosek pod względem dźwięczności.
Upodobnienia par spółgłosek dźwięczna – bezdźwięczna (lub odwrotnie) możemy podzielić ze względu na:
1. kierunek upodobnienia (wsteczne lub postępowe),
Upodobnienie wsteczne – pierwsza spółgłoska w parze upodabnia się do drugiej (a więc upodobnienie odbywa się
wstecz), np. ławka (wymowa: ŁAF<-KA).
Upodobnienie postępowe – druga spółgłoska w parze upodabnia się do pierwszej (a więc upodobnienie odbywa się
do przodu), np. swoboda (wymowa S->FOBODA).
Upodobnieniu postępowemu podlegają tylko dwie spółgłoski dźwięczne: w, rz.
2. utratę bądź też uzyskanie dźwięczności (udźwięcznienie lub ubezdźwięcznienie),
Ubezdźwięcznienie – spółgłoska dźwięczna traci swoją dźwięczność pod wpływem sąsiedniej bezdźwięcznej, np. babka (wymowa: BAP<-KA).
Udźwięcznienie – spółgłoska bezdźwięczna uzyskuje dźwięczność pod wpływem sąsiedniej dźwięcznej, np. prośba (wymowa: PROŹ-<BA).
3. miejsce wystąpienia upodobnienia (wewnątrzwyrazowe lub międzywyrazowe).
Wewnątrzwyrazowe – upodobnienie zachodzi w obrębie tylko jednego wyrazu;
Międzywyrazowe – upodobnienie zachodzi między dwoma wyrazami (a zatem dotyczy ostatniej głoski pierwszego
wyrazu i pierwszej głoski drugiego wyrazu), np. mąż Teresy (wymowa: MĄSZ <- TERESY). Jest to zawsze upodobnienie wsteczne.
Utrata dźwięczności
Spółgłoski dźwięczne b, d, g, w, z, ź, ż, dz, dź, dż, a więc te, które mają bezdźwięczne odpowiedniki (p, t, k, f itd.), tracą na końcu wyrazów dźwięczność, np. chleb, skład, próg (wymowa: CHLEP, SKŁAT, PRÓK).