STYLISTYCZNE ŚRODKI JĘZYKOWE

A) FONETYCZNE ŚRODKI STYLISTYCZNE (na poziomie głoski)

1. EUFONIA to sztuka harmonijnego, celowego doboru i ugrupowania (w obrębie jakiejś wypowiedzi)
elementów brzmieniowych języka.
– obejmuje ona m.in. rym, rytm, instrumentację głoskową
– jej przeciwieństwo to KAKOFONIA – brak harmonii dźwiękowej

1.1.Instrumentacja głoskowa

Celowe uformowanie głoskowej warstwy wypowiedzi dla nadania jej szczególnych walorów
brzmieniowych i semantycznych. Pewne głoski powtarzają się:
– z większą niż przeciętna częstotliwością
– w bliskim sąsiedztwie
-w określonym porządku
Rwałem dziś rano czereśnie,
Ciemnoczerwone czereśnie
W ogrodzie było ćwierkliwie,
Słonecznie, rośnie i wcześnie. (J. Tuwim: „Czereśnie”)

1.1.1.Onomatopeja

Dźwiękonaśladownictwo, tzn. odtworzenie przy pomocy środków językowych brzmień charakteryzujących określone zjawiska otaczającego świata

– wyrazy dźwiękonaśladowcze (najprostsze postaci onomatopei) np.nturkotać, świst, chlupot, zgrzyt
– dźwiękonaśladowcze sekwencje głoskowe
np.„ruszyła maszyna po szynach ospale”
„tkacze tkają łatki tkanin”
„o szyby deszcz dzwoni…”

1.1.2.Aliteracja
Identyczność głosek rozpoczynających położone w sąsiedztwie wyrazy, np.to miasto bab i pierzyn nababów i bujd zabajanych w papierze

(S. Młodożeniec: „Koniec Bajo-i bant-i bań-i bulw-buldogów Bombaju”)

1.1.3.Kalambur

Gra słów, oparta na dźwiękowym podobieństwie lub identyczności wyrazów odległych znaczeniowo

np. „Odyseusz – król Itaki i owaki” (J. Tuwim)
„Nawet kto zęby na niej zżuł, wie,
Że nie wie, jak to robią żółwie.”(S. Barańczak)

B) SŁOWOTWÓRCZE ŚRODKI STYLISTYCZNE (na poziomie słowa)

1. NEOLOGIZM
Wyraz nowo utworzony zgodnie z normami słowotwórczymi obowiązującymi w danym języku.

1.1.Neologizmy w języku potocznym – z konieczności nazywania nowych przedmiotów i sytuacji np. wysokościowiec, długopis
1.2.Neologizmy poetyckie – mają charakter jednorazowy (nie rozprzestrzeniają się poza kontekstem wypowiedzi, w której zostały wprowadzone)
* Neologizmy słowotwórcze np. „oto we drzwiach dwaj witacze” (M. Białoszewski: „Ballada od rymu”)
* Neologizmy semantyczne np. Porzucił praistnienia zjesieniałość górną,By się nasnuć jej w oczy tak barwno i piórno! (B. Leśmian: „Dżananda”)

2. DEMINUTIVUM Zdrobnienie.

Deminutiwa częściej mają zabarwienie pozytywne
np. babka (+) ale czasem (-) człowieczek

3. AUGMENTATIVUM Zgrubienie.

Augmentatiwa częściej mają zabarwienie pejoratywne.
np. babsko (-) ale czasem (+) chłopisko, psisko

Deminutiwa i augmentatiwa wyrażają postawy emocjonalne w stosunku do danego przedmiotu (oso-
by, zjawiska itp.)

4. ZŁOŻENIE (compositum)
Wyraz utworzony przez połączenie dwu słów, odmienia się jak wyraz jednorodny.
– występują w języku potocznym
np.śmiercionośny, woziwoda, żółtodziób
– w języku „poetyckim”
np.różanopalca, prędkonogi

C) SKŁADNIOWE ŚRODKI STYLISTYCZNE (na poziomie połączeń słów)

1. INWERSJA
Szyk przestawny. Taki szyk wyrazów w zdaniu, który na tle obyczaju języka literackiego odczuwa się
jako niezwykły.
FUNKCJE:
– aby wydobyć ze zdania jakiś nowy odcień znaczeniowy
– aby szczególnie podkreślić jedno ze znajdujących się w zdaniu słów
– aby nadać wypowiedzi ton uroczysty
– aby wydobyć efekty brzmieniowe, wersyfikacyjne, np.:

Są na świecie ludzie tak wymyci
Że gdy przechodzą
Nawet pies nie warknie (stylizacja na język Biblii)
Choć ani święci
Ani są też cisi.
(S. Grochowiak: „Czyści”)

2. ELIPSA (wyrzutnia)

Brak w zdaniu lub wyrażeniu określonego elementu, który ze względu na całość stosunków składniowych w zdaniu jest spodziewany, jednak nie zostaje przez autora użyty (najczęściej jest to brak orze-
czeń).

FUNKCJE:
– dążenie do skrótu („najmniej słów”)
– stylizacja na mowę potoczną
– uzyskanie wieloznaczności np.:
Wtedy krzyk krótki zza ściany;
wtedy w podłogę – skałą
i ciemność płynie tak z rany
i w łoskot wozu-ciało
(K. K. Baczyński: „Bez imienia”)

3. POWTÓRZENIE

Dwukrotne lub wielokrotne wystąpienie tego samego elementu językowego w obrębie określonego odcinka wypowiedzi (np. dobra, dobra!)

3.1.Paralelizm
Szczególny przypadek powtórzenia: powtarza się systematycznie określona struktura składniowa

3.1.1.Anafora
Odmiana paralelizmu: struktura, w której pewien zespól zdań lub wersów zaczyna się odtych samych wyrazów.,np.:
łzo lecąca
przez ciemność nocy
przez lazurowe wybrzeże 
przez pomarańczowe gaje
łzo spadająca

(T. Różewicz: „Pierwsza miłość”)

3.1.2.Epifora

Odmiana paralelizmu: powtórzenie tego samego słowa lub zwrotu na końcu kolejnych segmentów wypowiedzi (zdań, wersów).np:
Z otchłani (…) podnoszę głos do ciebie, Nirwano!
Przyjdź twe królestwo (…) Nirwano!
Złemu mnie z szponów wyrwij (…) Nirwano!
I niech już więcej w jarzmie (…) nie chodzę, Nirwano!

(K. Przerwa-Tetmajer: „Hymn do Nirwany”)

3.2.Refren

Powtórzenie dosłowne lub z niewielkimi zmianami części wersu, całego wersy lub strofy w tych samych miejscach układu stroficznego: w zakończeniu kolejnych strof lub między strofam np.C. K. Norwid: „Moja piosnka II” („tęskno mi Panie”)

4. APOSTROFA

Bezpośredni i uroczysty zwrot do osoby lub zjawiska, utrzymany w tonacji wykrzyknikowej (w formie
wołacza).np:
O, długo modłom naszym będący na celu,
Znowuż do nas koronny znidziesz Lelewelu!
(A. Mickiewicz: „Do Joachima Lelewela”)

4.1.Inwokacja
Rozwinięta apostrofa umieszczona na początku utworu, w której poeta zwraca się do muzy, bóstwa
lub duchowego patrona z prośbą o inspirację. Stosowana:
– w eposach (np. „Iliada”, „Odyseja”)
– w poematach epickich (np. „Pan Tadeusz” – do Matki Boskiej)

5. PYTANIE RETORYCZNE

Pytanie pozorne. Nie wymaga odpowiedzi, bowiem zawiera stwierdzenie, ujęte w formę pytania. Używane dla podkreślenia przekonań mówcy, dla nadania wypowiedzi silniejszego tonu emocjonalnego. np.: 

O, cóż jest piękniejszego nad wysokie drzewa? (L. Staff: „Wysokie drzewa”)

Któż wytrwa, gdy go ognie niebieskie pochwycą? (J. Słowacki: „Radujcie się…”)

6. ANTYTEZA
Zestawienie dwóch opozycyjnych znaczeniowo (przeciwstawnych) zdań. np:
Ogień krzepnie, blask ciemnieje
Ma granicę-nieskończony.
(P. Karpiński: „Pieśń o Narodzeniu Pańskim”)

7. ZDANIE PARENETYCZNE

Zdanie wtrącone w nawias. Służy do prowadzenia nowego elementu, nie mieszczącego się w wypowiedzi zasadniczej, ale istotnego dla jej ogólnego sensu. np.(A lato było piękne tego roku) (K. I. Gałczyński: „Pieśń o żołnierzach z Westerplatte”)

8. ANAKOLUT
Konstrukcja składniowa niezgodna z ogólnie przyjętymi normami poprawności, wprowadzona celowo (np. stylizacja na mowę potoczną) np.:
Fi! to godna zabawka dygnitarskiej córki!
I z umurzaną dziatwą chłopską już do woli
Napieściłaś się! Zosiu! p a t r z ą c s e r c e b o l i
(A. Mickiewicz: „Pan Tadeusz” – ks. V)

D) SEMANTYCZNE ŚRODKI STYLISTYCZNE – TROPY STYLISTYCZNE (na poziomie znaczenia)

Zestawienia słowa z innymi słowami dla wydobywania zeń jego znaczeń utajonych bądź dla tworzenia znaczeń całkiem nowych (różnorodne zestawienia słów tworzące nowe sensy).

1. EPITET (określenie)
– przymiotnikowy (np. twarde głowy)
– imiesłowowy (np. tańczący jastrząb)
– rzeczownikowy (np. wieża-gigant)
FUNKCJE:
– określa właściwości przedmiotu (np. wysokie drzewa)
– określa stosunek mówiącego do przedmiotu (np. odrażający postępek)
– często określa jedno i drugie równocześnie (np. lodowaty podmuch)

1.1.Epitet stały
Tworzy trwały związek z określonym wyrazem. np. prędkonogi Achilles, różanopalca Jutrzenka, gromowładny Zeus, sowiooka Atena
itp. (tu epitety te mają dodatkowo charakter złożeń)

1.2.Epitet metaforyczny
Wyraz określający traci swe podstawowe znaczenie a zyskuje nowe (np. gorzki uśmiech, zwiędłe serce). np. szklanna równina (tzn. jezioro)
(A. Mickiewicz: „Świteź”)

2. PORÓWNANIE
Uwydatnienie jakichś właściwości opisywanego zjawiska przez wskazanie na jego podobieństwo doinnego zjawiska. Dwa człony tej konstrukcji połączone są wyrazami typu: jak, jakby, jak gdyby, podobny, na kształt, niby itp.

FUNKCJE:
– pozwala wydobyć nowe odcienie znaczeniowe słów
-pozwala odnieść to, co znane do tego, co nieznane
– pozwala rzecz niewyobrażalną sprowadzić do wyobrażalnej itp.
np. Idzie zmierzch jak tłumy cieni
(L. Staff: „Szaruga”)

2.1.Porównanie homeryckie
Porównanie bardzo rozbudowane. Jego drugi człon stanowi rozwinięty obraz poetycki, w dużym stopniu niezależny od pierwszego.np.:
Dziewko twoja dobry los, możesz wierzyć, wzięła,
A właśnie w swoich rzeczach sobie tak poczęła,
Jako gdy kto, na morze nowo się puściwszy,
A tam niebezpieczeństwo wielkie obaczywszy,
Woli nazad do brzegu...
(J. Kochanowski: „Tren XIX albo sen”)

3. METAFORA (przenośnia)
(Słowo to używane jest również w szerszym znaczeniu, oznacza wszystkie tropy. Tu określa tylko jeden rodzaj tropów.)
a) zespół słów, w którym znaczenie jednych zostaje niejako przeniesione na znaczenie pozostałych;

b) wyrażenie, w którego obrębie następuje zamierzona przemiana znaczeń składających się na nie słów. Na fundamencie znaczeń dotychczasowych kształtuje się nowe, zmienione znaczenie, zwane metaforycznym.

Metafora powstaje jako rezultat indywidualnej odkrywczości i sztuki językowej. Nie daje się bezpośrednio „przełożyć”. Dla metafory ważny jest kontekst.

FUNKCJE:
– zaskoczyć, zastanowić, zachwycić odbiorcę
– stanowić dla odbiorcy zagadkę wymagającą rozwiązania
– wysławiać nieznane sensy
– tworzyć nowe wyobrażenia
– wskazywać ukryte powinowactwa w świecie i w mowie
np.:

Życie moje wstawione w cień
więdnie bez światła dziennego.
Codziennie opada z niego
pożółkły, zwiędły dzień...
(M. Pawlikowska-Jasnorzewska: „Dni”)

3.1.Metonimia
Zastąpienie nazwy jakiegoś przedmiotu lub zjawiska nazwą innego, pozostającego z nim w pewnej obiektywnej zależności, np. wprowadzenie nazwy:
– autora zamiast dzieła: czytam Herberta, oglądam Boscha.
– narzędzia zamiast wytworu: to świetne pióro.
– właściciela zamiast własności: włamano się do Marka
– cechy zamiast przedmiotu: „strumień skrzył się na zieleni” (B. Leśmian), tzn. na łące

3.2.Synekdocha
– część zastępuje całość (pars pro toto) np. jeży się włos na głowie
– całość zastępuje część (totum pro parte) np. ludzie oszaleli z trwogi

3.3.Oksymoron (może to być również odmiana epitetu) 
Zestawienie wyrazów o przeciwstawnym, wzajemnie się wykluczającym znaczeniu. Daje efekt paradoksu.

np. czarny śnieg
gromobicie ciszy 
stały ruch
zmrożony żar

3.4.Synestezja
Przypisywanie wrażeń pochodzących z jednego zmysłu innemu zmysłowi np. barwa dźwięku, tłusty zapach, cicha zieleń

3.5.Animizacja (ożywienie) 

Nadawanie przedmiotom nieożywionym , zjawiskom przyrody lub pojęciom abstrakcyjnym atrybutów istot żyjących.np.:
O, jakże zwinne są i młode
Zmierzchy czerwca (B. Leśmian: „O zmierzchu”)

Latarnia się na palcach wspina (B. Leśmian: „Szewczyk”)

3.5.1 Personifikacja (uosobienie)

Mylona często z antropomorfizacją. Przedstawienie tworów nieożywionych, zjawisk natury i kosmosu, zwierząt, roślin, pojęć abstrakcyjnych jako działających i przemawiających postaci ludzkich (np. w bajkach –Wilk zapytał: „Dokąd idziesz, Czerwony Kapturku?”). np. Dąb bałwochwalczo wierzy w Tymian, We wpływ Tymianu – na niebiosy. (B. Leśmian: „Srebreń”)

4. PERYFRAZA (omówienie)
Zastąpienie nazwy jakiegoś zjawiska przez bardziej rozbudowane jego opisanie. Czasem wykorzystywana w języku propagandy (nowomowie) lub w formach ezopowych. np.:
Ten, w lśniący kryształ włożywszy oblicze,
Wschodnim balsamem złoty kędzior pieści,
Drugi stambulskie oddycha gorycze (tytoń lub opium)
Lub pije z chińskich ziół ciągnione treści. (herbatę)
(A. Mickiewicz: „Zima miejska”)

4.1.Eufemizm

Wyraz lub zwrot używany dla zastąpienia słowa, które z jakichś względów (estetycznych, kulturowych, cenzuralnych, propagandowych i in.) nie może zostać użyte bezpośrednio. Chętnie używany w nowomowie.

np. umrzeć – zejść z tego świata
strajk – nieuzasadniona przerwa w pracy
kłamstwo – mijanie się z prawdą

5. HIPERBOLA

Przedstawienie jakiegoś zjawiska wyolbrzymiające jego wygląd, znaczenie, działalność, oddziaływanie. Spotęgowanie zjawiska, powiększenie go (np. umierać z pragnienia, stary jak świat, szaleć z miłości).

FUNKCJE:
– nadanie uroczystego tonu
– wytworzenie nastroju grozy
-zaostrzenie zabarwienia emocjonalnego np.:
O, dzwony, dzwony, dzwonów huk!
Każdy powietrza nikły atom
Zmienił się w wściekły, głośny dzwon
i skargi swoje wieści światom!
Każdy powietrza atom grzmi,
burz rozpętanych szał rozlewa (tu: dla wytworzenia
I wrzaskiem tysiąckrotnych ech nastroju grozy)
Ryki potworne znów odbrzmiewa!
(L. Staff: „Dzwony”)

E) ŚRODKI PRZEKRACZAJĄCE RAMY TROPU (mogące organizować całą wypowiedź)

1. SYMBOL
2. PARABOLA
3. IRONIA