Wyraz podstawowy – wyraz, od którego tworzymy nowy wyraz
Wyraz pochodny – wyraz utworzony od wyrazu podstawowego
Znaczenie wyrazu pochodnego wynikające z jego budowy słowotwórczej i wskazywane w odniesieniu do wyrazu podstawowego nazywamy znaczeniem słowotwórczym (parafrazą słowotwórczą).
W skład wyrazu pochodnego może wchodzić cały wyraz podstawowy (okres -> okresowy) lub jego część (srebro -> srebrny). Jeden wyraz dla rożnych wyrazów może być jednocześnie wyrazem podstawowym i pochodnym. (kot-kotek-koteczek)
Wspólną część wyrazu podstawowego i pochodnego to tzw. temat słowotwórczy czyli inaczej podstawa słowotwórcza.
Część wyrazu, za pomocą której uformowano wyraz pochodny to formant.
| FORMANTY | |||
|---|---|---|---|
| Przyrostek Występuje po temacie słowotwórczym Mal(ować) -> Mal-arz | Przedrostek Występuje przed tematem słowotwórczym Robić-> Prze-robić | Wrostek Występuje między tematami słowotwórczymi (-i- -y- -o-) Język-o-znawca (język znawca) Licz-y-krupa, Przeb-i-śnieg | Formant zerowy występuje w wyrazach pochodnych powstałych przez odrzucenie końcowej cząstki wyrazu podstawowego Błękitny-> błękit Dźwigać -> dźwig |
Umiejętność wydzielania tematu fleksyjnego wyrazu jest ważna, ponieważ to właśnie temat fleksyjny wyrazu podstawowego zazwyczaj jest bardzo często podstawą do utworzenia nowego wyrazu.
Temat fleksyjny rzeczowników
– rzeczowniki rodzaju męskiego w M l.p. najczęściej nie mają końcówki fleksyjnej np. (naród, heros)
– rzeczowniki rodzaju żeńskiego w M lp. zazwyczaj mają zakończenie –a lub –i (cywilizacj-a, gospodyn-i)
– rzeczowniki rodzaju nijakiego w M lp kńczą się na –o-e-ę (nieb-o, słońc-e, ciel-ę)
W temacie słowotwórczym wyrazu pochodnego w stosunku do tematu wyrazu podstawowego może zachodzić wymiana głosek – tzw. oboczności.
Ziemi-a-> ziem-ski m:m’
Antyk -> antycz-ny k: cz
Naród -> narod-owy ó:o
Okn-o-> okien-ny k:k’ Ø:e
Temat fleksyjny czasownika wskazujemy na podstawie bezokolicznika. („Odcinamy” zakończenia bezokolicznika:-ać, -eć, -ować, -nąć, -ić, -yć,-ywać, -iwać –ć, -ąć, -c)
Analiza słowotwórcza:
1. Sformułowanie znaczenia słowotwórczego – parafraza słowotwórcza czyli omówienie znaczenia wyrazu pochodnego z użyciem wyrazu podstawowego.
Biegacz – ten, kto biega
Stolik – mały stół
2. Sprowadzenie wyrazów do form podstawowych
Biegacz – bieg(ać)
Stolik – stół
3. Porównanie wyrazu podstawowego i pochodnego:
-temat
-oboczności
Temat: bieg; Przyrostek –acz; brak oboczności
Temat: stol ; Przyrostek: -ik; Oboczności ó:o l:ł
Wyrazy pochodne mogą być tworzone od wyrażeń przyimkowych np. przed wojną -> przedwojenny; pod ziemią -> podziemie
Złożenie – wyraz, który powstał poprzez połączenie wrostkiem –o-, –i-, -y- co najmniej dwóch podstaw słowotwórczych np. cudz-o-ziemiec, nisk-o-podłogowy, czter-o-letni, dus-i-grosz, wyrw-i-dąb, pędz-i-wiatr, męcz-y-dusza, włócz-y-kij.
Zrost– wyraz powstały przez połączenie wyrazów w jedną całość np.: z-martych-wstanie, dobra-noc, Wielka-noc, Rzecz-pospolita
Zestawienie – połączenie dwóch lub więcej wyrazów w całość znaczeniową. Niemożliwa jest zmiana szyku wyrazów lub zastąpienie jednego z członów innym wyrazem np. panna młoda, woda sodowa, wieczne pióro, maszyna do pisania
Wyrazy mające wspólny rdzeń (najmniejszą, niepodzielną podstawę słowotwórczą) nazywamy wyrazami pokrewnymi.
Tworzą one rodzinę wyrazów.