Składnia
To dział gramatyki, zajmujący się budową wypowiedzeń.
Jest to nauka o częściach zdania, zależnościach między nimi, o szyku wyrazów w zdaniu i wypowiedzeniach składowych w
wypowiedzeniu złożonym.
Wypowiedzenie jest to treściowo spójny komunikat.
Zdanie to wypowiedzenie zawierające orzeczenie wyrażone czasownikiem w formie osobowej. Jest to podstawowa jednostka
w komunikowaniu się z innymi ludźmi.
W zależności od intencji zdania dzielimy na:
-oznajmujące (przekazanie informacji) Pojechaliśmy na grzyby.
-pytające (pytanie) Ile grzybów znalazłaś?
-rozkazujące (polecenie, zakaz, rozkaz, prośba) Nie dotykaj tego muchomora!
-wykrzyknikowe (wyrażenie emocji) O, ile masz już grzybów!
Równoważnik zdania to wypowiedzenie zastępujące zdanie, niezawierające jednak orzeczenia.
Równoważników zdania używamy często w mowie potocznej, aby przekazać informację skrótową, której pełnego brzmienia
domyślamy się z kontekstu lub sytuacji, np. Kto tam? To ja.
Związki wyrazowe
To logiczne połączenia wyrazów w zdaniu np. podmiotu i orzeczenia, rzeczownika i przydawki, czasownika i dopełnienia,
czasownika i okolicznika.
Związek składniowy jest związkiem między częściami zdania, z których jedna (podrzędna) określa drugą (nadrzędną).
W zdaniu wyróżniamy grupę podmiotu (podmiot i wyrazy, które go określają) i grupę orzeczenia (orzeczenie i wyrazy, które
go określają).
Trzej najlepsi przyjaciele [grupa podmiotu]| bawili się w rycerzy w ruinach średniowiecznego zamku [grupa orzeczenia].
Podmiot z orzeczeniem tworzą w zdaniu związek główny (jest to związek zgody – zgadzają się ze sobą pod względem liczby i
rodzaju).
Pozostałe części mowy tworzą związki poboczne:
* związek zgody – wyrazy występują w zgodzie pod względem formy gramatycznej, mają ten sam rodzaj, liczbę, przypadek.
Lubię tłuste pączki.
* związek rządu – wyraz nadrzędny rządzi podrzędnym, wymaga użycia wyrazu podrzędnego w określonym przypadku.
Kup (co?) pączki.
Nie lubisz ( kogo czego?) pączków.
To są pączki (kogo czego?)taty.
Związek rządu łączy także czasownik w formie osobowej z bezokolicznikiem w funkcji dopełnienia np. zaczął świecić,
przestał oddychać, proszę wstać.
* związek przynależności –o nieodmienny wyraz podrzędny pytamy tak jak o okolicznik. Wyraz nadrzędny i podrzędny są uzależnione
od siebie znaczeniowo, ale nie formalnie, wyraz nadrzędny nie wymaga określonej formy wyrazu podrzędnego.
Najprościej mówiąc- związek przynależności tworzą wszystkie okoliczniki i przydawki przyimkowe.
Patrzyli (jak?) uważnie, zrobi to (kiedy?) jutro.
Obok wymienionych wyżej związków wyróżniamy w niektórych zdaniach tzw. szeregi, czyli współrzędne zespoły
składniowe. Są to pary współrzędnych względem siebie wyrazów, z których żaden nie określa drugiego, ale są ze sobą
połączone logicznie i gramatycznie: Pies był mały, ale groźny.
Wzięli książki i notatki. Zerwał storczyka, czyli orchideę.
Części zdania
ORZECZENIE
1.Orzeczenie (czasownikowe/imienne)
2.Dopełnienie (bliższe/dalsze)
3.Okolicznik (czasu, miejsca, warunki, przyzwolenia)
4.Podmiot (domyślny, logiczny, szeregowy)
5.Przydawka (przymiotna, przyimkowa, rzeczowna)
Najważniejsza część zdania, bez niego zdanie nie istnieje. Wypowiedzenie bez orzeczenia nie jest zdaniem.
Określa czynności lub stany osób albo rzeczy.
Wyróżniamy dwa typy orzeczeń:
– czasownikowe – wyrażone osobową formą czasownika, np. Jutro pojedziemy do lasu na grzyby. Deszcz padał przez cały
dzień.
Może być także wyrażone bezosobową formą czasownika zakończoną na –no lub –to. Kupiono już bilety.
Funkcję orzeczenia czasownikowego mogą także pełnić czasowniki typu warto, trzeba, można, należy. Warto obejrzeć ten film.
– imienne – złożone z łącznika (osobowa forma czasowników: być, stać się, zostać) i orzecznika (innej części mowy,
zazwyczaj przymiotnika w mianowniku lub rzeczownika w narzędniku, rzadziej wyrażenia przyimkowego, bezokolicznika,
liczebnika porządkowego, zaimka, przysłówka), np.
Ta książka jest interesująca.
Jarek będzie pierwszy.
Ania została aktorką.
Ten dom jest z drewna.
W naszej klasie zawsze jest miło.
Puchar będzie nasz.
Sofa w salonie jest ze skóry.
Należy odróżniać zdanie z orzeczeniem imiennym od zdania z czasownikiem w czasie przyszłym złożonym (będzie latać/
będzie latał).
Partykuły wypisujemy razem z orzeczeniem.
Dziś Janek nie przygotował śniadania.
Gdy w zdaniu występuje związek frazeologiczny zawierający czasownik, wtedy cały związek pełni funkcję orzeczenia,
gdyż stanowi całość znaczeniową.
Przed klasówką z fizyki mam duszę na ramieniu.
Swoją odpowiedzią trafił w sedno.
Odniósł sukces w ostatnim turnieju.
PODMIOT
Jest wykonawcą czynności. Odpowiada na pytania: kto? co?
Wyróżniamy następujące rodzaje podmiotów:
– gramatyczny – wyrażony w mianowniku, np. Malarz namalował piękny obraz.
Niekiedy funkcję podmiotu w zdaniu pełni rzeczownik w licznie pojedynczej, oznaczający zbiorowość (klasa, armia,
społeczeństwo, szlachta itp.)- orzeczenie występuje wtedy w 3.os.lp. Rycerstwo polskie i litewski rozgromiło Krzyżaków.
– logiczny – wyrażony w dopełniaczu, np. Nie ma sukcesów bez ciężkiej pracy. Występuje z czasownikami: przybywa, ubywa,
brakuje, nie ma.
Podmiotem logicznym nazywamy również podmiot wyrażony rzeczownikiem lub zaimkiem w połączeniu z liczebnikiem, np.
Wiele dwórek towarzyszyło królewnie. Dwóch młodzieńców wdało się w bójkę.
– domyślny – np. Pojechaliśmy do Krakowa. [my]; Pójdę do sklepu po zakupy. [ja] Nie jest wyrażony bezpośrednio, jako
osobny wyraz, ale dzięki osobowej formie orzeczenia możemy się go domyślić.
– szeregowy – np. Tomek, Łukasz i Jakub grają w piłkę nożną. Marysia i Kasia przygotowały gazetkę.
Występuje gdy jest więcej niż jeden wykonawca czynności.
– towarzyszący – np. Tomek z Łukaszem i Jakubem grają w piłkę nożną.
Podmiot towarzyszący to podmiot, który jest wyrażony wyrazem w mianowniku oraz wyrażeniem przyimkowym, najczęściej
z „z” i z narzędnikiem.
Oba człony podmiotu towarzyszącego są funkcjonalnie współrzędne i mogą zostać zastąpione szeregiem łącznym: ojciec i
córka.
Zdanie bezpodmiotowe:
-Mówimy o czynnościach, których sprawców nie znamy lub nie chcemy ujawnić, lub też informacja o nich nie jest istotna dla
treści zdania np. Ogłoszono wyniki konkursu. Wybito szybę w korytarzu. Przyjmuje się następujące kryteria.
– Orzeczenie to czasownik typu warto, trzeba, można. Warto zająć się tą sprawą. Trzeba było siedzieć cicho.
– Mówimy o zjawiskach atmosferycznych: Grzmi. Ściemnia się.
-Mówimy o niektórych stanach fizycznych i psychicznych, np. Mdli mnie. Łamie ją w krzyżu. Jest nam wesoło. Jest mi
przykro.
PRZYDAWKA
Określa rzeczownik.
Odpowiada na pytania: jaki? jaka? jakie? który? która? które? czyj? czyja? czyje? ile? czego? Z czego?
W zależności od tego, która część mowy pełni funkcję przydawki, wyróżniamy następujące rodzaje:
– przymiotna– wyrażona częściami mowy odpowiadającymi na pytania przymiotnika (przymiotnik, imiesłów przymiotny,
zaimek przymiotny) wielka miłość, zapracowany uczeń, tamto zadanie
–liczebna – wyrażona liczebnikiem Pięcioro uczniów, pierwsza miłość, sto zadań
–przyimkowa– wyrażona wyrażeniem przyimkowym zadanie z matematyki, miłość po grób, drzewo bez liści
–rzeczowna – wyrażona rzeczownikiem miłość Julii, uczniowie klasy, drzewo pomnik
Przydawkę rzeczowną wyrażoną rzeczownikiem w dopełniaczu nazywamy także przydawką dopełniaczową.
DOPEŁNIENIE
Określa czasownik.
Zawiera informacje do kogo lub czego odnosi się czasownik. Uzupełnia, rozwija treść czasownika.
Odpowiada na pytania: kogo? co? czego? komu? czemu? kim? czym? itd. – odpowiada na pytania przypadków oprócz
mianownika (pełni funkcję podmiotu) i wołacza (jest poza zdaniem).
Dopełnienie może być wyrażone:
a) rzeczownikiem – Czytam (co?) książkę, zakładam (co?) buty,
b) zaimkiem rzeczownym – wierzę (komu?) tobie,
c) wyrażeniem przyimkowym – idę (z kim?)z kolegą, jestem chętny (do czego?) do zabawy
d) liczebnikiem – trafiłem pięć,
e) przymiotnikiem – pomagałem choremu,
f) bezokolicznikiem – pomóż zanieść, lubię śpiewać, chciałbym zaprosić cię na lody, warto czekać.
Dopełnienie może być bliższe lub dalsze.
a) bliższe – przy przekształceniu zdania ze strony czynnej na bierną staje się podmiotem, np.:
Marek pisze wypracowanie – dopełnieniem jest tu wyraz „wypracowanie”. To zdanie przekształcone na stronę bierną brzmi:
Wypracowanie jest pisane przez Marka. Dopełnienie stało się podmiotem, dlatego jest bliższe (w stronie czynnej).
b) dalsze – po przekształceniu zdania ze strony czynnej na bierną pozostaje dopełnieniem, np.
Marek pisze wypracowanie piórem (dopełnienie dalsze – wyraz „piórem”) i strona bierna: Wypracowanie jest pisane piórem
przez Marka (wyraz „piórem” pozostał dopełnieniem).
OKOLICZNIK
Określa czasownik, czasem przymiotnik lub przysłówek. Nazywa różne okoliczności związane ze zdarzeniem, o którym mówi
orzeczenie.
Rodzaje okolicznika i pytania:
– Okolicznik czasu– kiedy? jak długo? dopóki? od kiedy? do kiedy?
Przyjdę wieczorem.
Nie ma go od dwóch dni.
Nie będzie mnie do poniedziałku.
– Okolicznik miejsca – gdzie? skąd? dokąd? którędy?
Jadę w góry.
Pojechali ścieżką.
Jadę z Warszawy.
– Okolicznik sposobu – jak? w jaki sposób? jakim sposobem?
Śpiewa głośno. Maluje ślicznie.
– Okolicznik przyczyny– dlaczego ? z jakiego powodu? z jakiej przyczyny?
Z powodu żałoby koncert odwołano.
– Okolicznik celu – po co? w jakim celu? na co?
Biegł po zwycięstwo.
– Okolicznik przyzwolenia – mimo co? mimo czego? wbrew czemu? pomimo czego? (mimo że, pomimo)
Mimo choroby grał w piłkę.
Wbrew zakazowi rozwieszał plakaty.
– Okolicznik warunku – pod jakim warunkiem? w razie czego? w jakim wypadku? (jeśli, jeżeli, gdyby)
W razie zawału dzwoń po pogotowie. W wypadku skaleczenia zdezynfekuj ranę.
– Okolicznik stopnia i miary – jak bardzo? jak daleko? w jakim stopniu?
Kocham ją bardzo mocno. Jedzenie podrożało o 30%.
Zdania pojedyncze
Zawierają jedno orzeczenie.
Zdanie pojedyncze nierozwinięte składa się tylko z orzeczenia lub podmiotu i orzeczenia.
Zdania pojedyncze rozwinięte zawiera choć jedno dodatkowe określenie.
Zdania złożone
Zawiera co najmniej dwa orzeczenia – przy trzech orzeczeniach (lub więcej) mówimy o zdaniach wielokrotnie złożonych.
Zdania podrzędnie złożone
Zdanie podrzędnie złożone – zdanie złożone z wielu zdań składowych, w którym jedno z nich (zdanie podrzędne) wynika z drugiego (zdania nadrzędnego) i zastosowane samodzielnie nie zachowuje sensu, np. Okazało się, że pisały o tym wszystkie gazety.
Zdania składowe oddziela się przecinkiem.
Rodzaje zdań podrzędnie złożonych
– przydawkowe (jaki? jaka? jakie? czyj? czyja? czyje?
który? która? które? ile? czego? z czego?)
np. Usta, które kłamią, zabijają duszę. (Usta, jakie? które kłamią, zabijają duszę.)
– dopełnieniowe (kogo? czego? komu? czemu? kogo? co?
kim? czym? o kim? o czym?), np. Wiem, że nic nie wiem.
(Wiem, o czym? że nic nie wiem.) Odpowiadają na pytania przypadków zależnych, oprócz mianownika i wołacza.
– okolicznikowe:
* miejsca (gdzie? skąd? dokąd? którędy?), np. Tam
sięgaj, gdzie wzrok nie sięga. (Tam sięgaj, gdzie? gdzie
wzrok nie sięga.)
* czasu (kiedy? jak długo? w jakim czasie? dopóki? odkąd?), np. Nie mów, kiedy cię nie poproszą. (Nie mów, kiedy? kiedy cię nie poproszą.)
* sposobu (jak? w jaki sposób?) – np. Wykonał to tak, że dostał nagrodę. (Wykonał to tak, jak? że dostał nagrodę.)
* przyczyny (dlaczego? z jakiej przyczyny? z jakiego powodu?), np. Młodzież została zdemoralizowana, ponieważ oglądała złe treści w Internecie. (Młodzież została zdemoralizowana, dlaczego? ponieważ oglądała złe treści w Internecie.)
* celu (po co? w jakim celu?) – np. Żołnierze wyruszyli, by walczyć na wojnie. (Żołnierze wyruszyli, w jakim celu? by
walczyć na wojnie.) (zazwyczaj jest nim równoważnik zdania!)
* przyzwolenia (mimo co? mimo czego? wbrew czemu),np. Dostał piątkę, mimo że popełnił błędy. (Dostał piątkę, mimo czego? mimo że popełnił błędy)
* stopnia i miary (ile? jak bardzo?) – np. Praca w nadgodzinach opłaciła się tak bardzo, że zarobiłem więcej.
(Praca w nadgodzinach opłaciła się tak bardzo, jak bardzo? że zarobiłem więcej.)
* warunku (pod jakim warunkiem?, w jakim wypadku?, w razie czego?) Wstęp jest dozwolony pod warunkiem, że kieszenie zostaną opróżnione. (Wstęp jest dozwolony pod warunkiem, pod jakim warunkiem? że kieszenie zostaną opróżnione.) (zazwyczaj są wprowadzane przez spójniki: jeśli, jeżeli, gdyby)
– orzecznikowe (kim jest? czym jest? jaki jest?) – np. Nie byłem zawsze taki, jaki jestem. (Nie byłem zawsze taki, nie byłem jaki? jaki jestem.)
– podmiotowe (kto? co?) – np. Kto się uczy, ten zda egzamin. (Ten zda egzamin, kto? kto się uczy.)
Zdania współrzędnie złożone
W zdaniu złożonym współrzędnie zdania składowe (tzw. zdania współrzędne) nie określają się wzajemnie.
Jedno zdanie składowe nie wynika z treści drugiego i może istnieć osobno (np. Jem obiad i czytam gazetę. – Jem obiad.
Czytam gazetę.).
Rodzaje zdań złożonych współrzędnie można najłatwiej określić po spójnikach, jakie łączą zdania składowe:
– łączne – czynności współistnieją ze sobą, tzn. występują w jednakowym czasie i przestrzeni (np. Zuzia jest zdolna i
uczy się dobrze.).
Spójniki: „i”, „a”, „oraz”, „ani”, „ni”, „jak”, „też”, „jakże”, „także”, „tudzież” lub bezspójnikowo (przecinek).
Wykres: __1__….__2__
– rozłączne – zdania składowe wykluczają się wzajemnie (np. Odwiedzę kolegów albo pójdę na spacer).
Spójniki: „albo”, „lub”, „czy”, „bądź”
Wykres: __1__<….>__2__
– wynikowe – jedna czynność wynika z drugiej (np. Andrzej jest pilny, więc w szkole ma dobre oceny).
Spójniki: „więc”, „zatem”, „toteż”, „dlatego”,
Wykres: __1__>….>__2__
– przeciwstawne – czynności przeciwstawiają się sobie (np. Turyści byli już zmęczeni, ale nie chcieli robić postoju.).
Spójniki: „ale”, „lecz”, „a”, „jednak”, „zaś”, „natomiast”, „chociaż”
Wykres: __1__>….<__2__
– synonimiczne – czynności wynikają jedna z drugiej (np. Ciągle dzwonią, czyli chcą to szybko załatwić.).
Spójniki: „czyli”, „to jest”, „to znaczy”
Wykres: __1__..=..__2__