Jak analizować i interpretować poezję?

Analiza

Jeżeli chodzi o poezję, odkrywanie sensu utworu przebiega jakby dwutorowo – mówimy o analizie i interpretacji wiersza. Analiza przypomina trochę zabranie wiersza do laboratorium słowa i zbadanie go: zmierzenie, zważenie, określenie składu i sposobu połączenia poszczególnych elementów. To ustalenie pewnych „technicznych” właściwości wiersza – podstaw uczysz się już od czwartej klasy – na pewno omawialiście takie pojęcia jak strofa, wers, rym, epitet, porównanie, metafora… Znajomość tego wszystkiego (poza tym, że bywa konieczna, by dostać dobrą ocenę z testu 😉 jest potrzebna wyrobionemu odbiorcy do odkrywania głębszych sensów albo zrozumienia podejmowanego przez twórcy dialogu z tradycją. Jeżeli np. współczesny poeta pisze wiersz tzw. dystychami (dzieli utwór na strofy składające się z dwóch wersów) albo układa utwór tak, że składa się on z czternastu wersów rozłożonych w ten sposób: 4, 4, 3, 3 – to ma to znaczenie! Jest bowiem odwołaniem się do pewnej wielowiekowej tradycji (np. poezji barokowej). Nie przerażaj się i pamiętaj: nie od razu Kraków zbudowano! Na kolejnych szczeblach edukacji będziesz miał okazję poznać historię literatury, przeróżne światopoglądy i estetyki.

Znajomość środków artystycznych pomaga nieco zrozumieć intencje autora i wniknąć w jego warsztat (malarz używa pędzli i farb, a poeta słowa!)– porównania mają zwrócić naszą uwagę na zaskakujące podobieństwa między dwoma pojęciami („most jak parasol rozpięty nad szosą”), metafory (w tym ożywienia, uosobienia) odmalować niezwykły pejzaż w naszej wyobraźni („fotel śpi snem aksamitnym”), zadaniem epitetów jest działanie na nasze zmysły (np. czytasz: „wielkie, czerwone, soczyste i przesłodkie jabłko” – czyż nie można się delektować słowem?). Wiedząc tyle o poezji nie jesteś już biernym, naiwnym odbiorcą – i chyba łatwiej ci ocenić, czy poecie się udało osiągnąć cel: porwać, zachwycić.

Interpretacja

Interpretacja polega na zebraniu całej wiedzy o utworze – jak jest zbudowany (wyniki analizy), czy przywołuje jakieś znane w naszej kulturze motywy, czy odwołuje się do jakiejś rzeczywistej historii itp. – i próbie określenia, co według nas to wszystko znaczy.

Nie łudźmy się – nie możemy być nigdy do końca pewni „co autor miał na myśli” i nie chodzi o to, by te autorskie myśli w pełni odszyfrować. Przy czytaniu poezji wszystko zależy od naszej wiedzy i wrażliwości. Ważne jest, by umieć sobie i innym uzasadnić, dlaczego tak a nie inaczej coś odbieramy. Analiza dzieła nam takich argumentów dostarcza.

Drogi badaczu poezji – nie bój się jednego – że poezja często kryje w sobie sens nie do wypowiedzenia. Mam kilka ulubionych wierszy, ale wielu z nich nie mogłabym po prostu„opowiedzieć”, bo takiewyłożenie kawy na ławę nie oddałoby w żaden sposób ich piękna, ba, zabiłoby ich wyjątkowość. Analizując i interpretując wiersze pamiętaj, że (jak zauważył niegdyś jeden z moich profesorów): wiersz wyciśnięty jak cytryna, wygląda jak wyciśnięta cytryna. Życzę Ci drogi uczniu, byś także znalazł dla siebie takie wyjątkowe, „osobiste” wiersze – a na początek – byś poczuł choćby tycią sympatię do poezji.

A teraz garść praktycznych wskazówek – pytań pomocniczych – czyli jak się dobrać do konfitur 🙂

Uwaga! Nie przy każdym utworze przydadzą się wszystkie wskazówki. Trzeba umieć samemu wybrać to, co jest naprawdę ważne.

Cztery obszary 

Czytając utwór poetycki warto zwrócić uwagę na 4 podstawowe rzeczy:
* kto mówi? (pytania o podmiot liryczny, o ile się ujawnia)
* do kogo mówi? (pytania o odbiorcę – uwaga! W większości utworów nie jest konieczne określenie, do kogo podmiot
liryczny się zwraca)
* jak mówi? (jak zbudowany jest wiersz, czy pełno w nim środków artystycznych, czy tez nie; czy budowany jest
podniosły nastrój, czy raczej mamy do czynienia w językiem potocznym itp. )
* o czym mówi? (Opisuje coś (miejsce, przedmiot, postać)? Mówi o swoich uczuciach? A może o jakichś
wydarzeniach?)

Kto mówi? (pytanie o podmiot liryczny, nadawcę tekstu)
* Czy postać „ja” lirycznego ujawnia się w wierszu? Czy jest to liryka pośrednia (żaden podmiot się nie ujawnia) czy
bezpośrednia (podmiot ujawnia się, podaje swoje imię lub wypowiada się o sobie, co sygnalizuje w zaimkach (ja, mnie, mi,
mój, my, nam itp.) albo formach osobowych czasownika (np. wpłynąłem, patrzę, wędrujemy)?
Jeśli się ujawnia:
* W czyim imieniu wypowiada się „ja” liryczne? Mówi za siebie, za innych, przemawia w imieniu jakiejś zbiorowości (my)?
* Czy na podstawie informacji zawartych w wierszu można dokładnie stwierdzić, kim jest „ja” liryczne (wiek, płeć, czym się
zajmuje, – czy jest poetą, reporterem, naukowcem, filozofem, moralistą, estetą, uczniem, osobą zakochaną, żołnierzem itp.;
* W jakiej jest sytuacji (co się z nim dzieje, czy jest szczęśliwy, smutny, zdumiony, zakochany, cierpiący, rozgniewany)?
* Czy znajduje się w jakimś szczególnym miejscu?
* Czy podmiot liryczny przypomina ci jakąś konkretną postać historyczną?
* Czy podmiot liryczny przypomina ci jakąś znaną postać literacką?
* Czy „ja” liryczne można utożsamiać z autorem utworu? (Uwaga! Na ogół nie wolno stawiać znaku równości między
podmiotem lirycznym a poetą, chyba, że są ku temu jakieś ważne przesłanki np. pojawiają się jakieś wstawki autobiograficzne
np. Kochanowski pisze o śmierci swojej córki Urszulki)
* Czy podmiot liryczny wciela się w jakąś konkretną rolę? (np. jest królem, aniołem itp.)
* Czy uważasz, że okoliczności powstania utworu (zwróć uwagę na datę jego powstania) lub znane ci elementy biografii
autora mogą pomóc w interpretacji wiersza? (np. jeżeli autor pisze o wojnie – czy sam jej doświadczył?)

Do kogo się mówi? (pytanie o „ty” liryczne, odbiorcę tekstu)
* Czy na podstawie informacji zawartych w utworze można wskazać ściśle określonego adresata? (czy jest to tzw. liryka
zwrotu do adresata, liryka apelu (podmiot zwraca się z jakąś prośbą lub rozkazem do kogoś))
* Czy odbiorcą komunikatu poetyckiego jest jakiś konkretny człowiek „z krwi i kości”, czy też postać fikcyjna, a może
zwierzę, idea, przedmiot, Bóg itp.?
* Czy odbiorcą przesłania poetyckiego może być osoba, której dedykowany jest wiersz?
* A może „ja” liryczne zwraca się do samego siebie? Jeśli tak, to jakie to może mieć znaczenie? Czy wypowiedź „ja”
lirycznego można nazwać monologiem wewnętrznym?
* A może wypowiedź „ja” lirycznego skierowana jest w pustkę, do „milczącego świata” (Boga itp.)? Co może to oznaczać?

O czym się mówi? (pytanie o temat, treść tekstu)
 Jak rozumiesz tytuł wiersza? Co on oznacza? Czy ma on znaczenie metaforyczne lub ironiczne itp.? Czy coś sugeruje?
Ironia – sposób wypowiadania się, oparty na zamierzonej niezgodności (najczęściej przeciwieństwie) dosłownego i ukrytego sensu wypowiedzi np. w zdaniu Jaka piękna bluzka! (Gdy ktoś założył na siebie coś paskudnego).
* Czy podstawowym tematem wiersza są jakieś znane ci wydarzenia historyczne?
* Czy jest to wiersz o tematyce filozoficznej/religijnej/ etycznej/ estetycznej/ miłosnej/ teologicznej itp.?
* Czy ważne jest tło czasowe, w jakim umieszczona została przez autora sytuacja opisana w wierszu?
* Czy analizowany utwór można nazwać utworem alegorycznym (metaforycznym, symbolicznym)? Jeśli tak, to co stanowi
przedmiot ukrytej w nim aluzji?

Utwór alegoryczny, metaforyczny, symboliczny – jest szkatułką z podwójnym dnem, bo oprócz sensu dosłownego, ma też sens ukryty (za metaforą, symbolem, lub alegorią np. gdy pewien barokowy poeta opisuje prześliczną filiżankę i to, że chętnie by ją dotknął ustami – a tak naprawdę komplementuje ukochaną kobietę i sugeruje, że chętnie by ją pocałował – to jest znaczenie symboliczne. Symbol to jakiś znak o (co najmniej) podwójnym znaczeniu konkretnym dla danego utworu (np. albatros w jednym z wierszy symbolizuje poetę). Alegorie to symbole, które mają utarte znaczenie w naszej kulturze np. lew oznaczać będzie zawsze władcę, tyrana, siłę lub dumę. Metafora (przenośnia) to podstawowa figura stylistyczna, w której obce znaczeniowo wyrazy są ze sobą zestawione po to, aby pokazać ich podobieństwo lub analogię – zyskują w ten sposób inne, obrazowe znaczenie, zwane metaforycznym, np. morze gwiazd, kielich goryczy.

W jaki sposób się mówi? (pytanie o formę, styl tekstu)
* Jaki jest styl utworu? Jaki jest nastrój (np. smutny, wesoły, podniosły)?
* Jakie środki stylistyczne służą do wytworzenia nastroju?
* Jaką funkcję pełnią w wierszu metafory, porównania, powtórzenia, zdrobnienia itp.? Czy w ogóle się pojawiają? Czy są
rymy? Jakie to rymy?
* Czy wiersz zbudowany jest na jakimś oryginalnym pomyśle (koncepcie)? Jeśli tak spróbuj opisać go własnymi słowami i
określić rolę jaką pełni w tekście. (np. fraszkę Kochanowskiego „Raki” możemy czytać zarówno od przodu, jak i od tyłu – co
zupełnie zmienia jej wymowę – raz jest pochwałą kobiet, raz zaś krytyką.)
* Czy w wierszu pojawiają się elementy ironii? Jak określiłbyś ich funkcję w tekście? Czy poeta kpi z czegoś, dystansuje się
wobec czegoś?
* Jak można by określić kompozycję wiersza: czy jest ona jednolita, czy w utworze można wyodrębnić jakieś wyraźne części?
Czy jest podział na zwrotki? Jak zbudowane są zwrotki?
* Czy dostrzegasz w wierszu jakiś punkt kulminacyjny (miejsce szczególnie ważne)?